0 Gardados para despois

Joaquín Miras

Gramsci para estes nosos tempos (e II)

(Vén do artigo anterior)

A ciencia, neste filosofar ten un papel subordinado: non é a fonte de inspiración creadora do novo proxecto social –enxeñaría social en mans dunha  elite ou aristocracia intelectual vangardista,  académica ou política, profesional­–. A ciencia social, a historiografía, a economía, a antropoloxía, etc, ten como misión fundamental a crítica, en primeiro lugar, e tal como xa Marx o expresou. “Crítica”, para seguir con Marx, como “crítica da economía política” –antes, como crítica da filosofía ou “crítica da crítica crítica”, etc– ou sexa, dunha escola teórica de economía na que se baseaba unha ideoloxía de clase que se propagaba, e para mostrar que é falso que este mundo sexa natural ou inmodificábel, ou o mellor. Crítica tamén da sociedade existente e do seu funcionamento non evidente, para mostrar como os nosos problemas son consecuencia da mesma, da orde singular concreto imposto que a domina, que pode afectar de forma distinta aos  diversos sectores de subalternos. A súa misión é ilustrar ao Soberano, é dicir, entregar argumentos a cada membro do potencial novo soberano, axudar ao seu autocomprensión, animar á praxe activa, para que actúe creativamente e protagonice a súa praxe colectiva. Non substituír.

Outra noción importante, caudal, do pensamento de Gramsci, que se conclúe, doutra banda, das premisas iniciais resumidas ao comezo deste texto –monismo ou rexeitamento de separación suxeito obxecto; plasticidade antropolóxica, comunitarismo, e a súa consecuente dependencia da antropoloxía do individuo da súa cultura comunitaria, historicidade–, é a súa teoría do Estado, ou Estado como eticidade, sen a cal non se entende o fondo calado doutro par conceptual  fundamental no pensamento de Gramsci: Hexemonía/Bloque social. Gramsci recibe a través de Hegel a noción clásica de “Estado” –explicítao, por exemplo, no Caderno 6 e 24, e en multitude de pasos–, a que podemos atopar en Aristóteles. A polis, o Estado, é un produto da comunidade activa. Non así para o liberalismo que é o pensamento que informa á totalidade das forzas políticas activas hoxe día, incluídas as de esquerda. Para o liberalismo, o Estado na súa materialidade ou obxectivación; isto é, o Estado como resultado ou efecto dunhas prácticas, está formado polas políticas executadas: investimentos en infraestruturas, en sanidade, en ensino, en pensións, en investigación, etc. Doutra banda, para o liberalismo, o Estado como axente subxectivo ou impulsor desas prácticas está constituído polos funcionarios, os lexisladores e políticos que actúan como elaboradores das leis que ordenan eses obxectivos, provén os seus recursos, xestionan a execución desas ordes e executan esas ordes; en conxunto, son os funcionarios, os maxistrados e os políticos electos, os executores e sostedores deses procesos.

Para esta tradición, doutra banda, o Estado, –a polis–, como axente subxectivo ou impulsor desas prácticas, está constituído pola comunidade enteira de seres humanos que producen e reproducen capilarmente

Para Gramsci e a tradición mediterránea, con todo, o Estado na súa materialidade ou obxectivación; isto é, o Estado como resultado ou produto obxectivado por unhas prácticas activas é a cultura material de vida en que vivimos, que aprendemos para hominizarnos, e que nos permite reproducir a vida cotiá en todos os seus aspectos incluído o metabolismo coa natureza: o ethos. Para esta tradición, doutra banda, o Estado, –a polis–, como axente subxectivo ou impulsor desas prácticas, está constituído pola comunidade enteira de seres humanos que producen e reproducen capilarmente, desde a súa vida cotiá, esa cultura material;  é a cidadanía enteira, todo individuo activo; incluídos os pais de familia, aos que se refire Gramsci para pór un exemplo de estadista, afastado do tópico liberal do estadista político profesional e os seus saberes técnicos. Orgánica con esa cultura desenvólvese a actividade política de deliberación e lexislación, hoxe  escindida do ethos cultural e da deliberación da comunidade por imperativo do liberalismo, que, ademais loita por impor a expropiación destes ámbitos para entregalos á empresa privada capitalista.

As culturas materiais de vida, na súa especificidade, son as que dan existencia real  como nacións ou nacionalidades a sociedades diferenciadas dentro dos diversos Estados políticos existentes, como é o caso de Galicia, coa súa específica cultura campesiña viva, cunha cultura urbana en moitas localidades que organiza a vida cotiá segundo un ethos específico. Estes ethos, poden ser condición de posibilidade para a existencia de novos Estados políticos. A cultura material de vida, como produto humano depende para a súa elaboración e para a práctica na vida cotiá, dun conxunto de saberes que  posuímos entre todos, aínda que divido en partes –división técnica do traballo-. Ethos, eticidade é o nome que se dá á cultura material de vida, en sentido antropolóxico do termo, cando lla pensa desde os saberes produtivos da mesma, posuídos e protagonizados por cada membro da comunidade.

A reflexión sobre o Estado como ethos posúe gran importancia para facernos conscientes precisamente do protagonismo que temos sobre eses saberes, e sobre a cultura que nós mesmos creamos ou obxectivamos ao polos en práctica

A reflexión sobre o Estado como ethos posúe gran importancia para facernos conscientes precisamente do protagonismo que temos sobre eses saberes, e sobre a cultura que nós mesmos creamos ou obxectivamos ao polos en práctica; e para tomar consciencia das posibilidades de crear en común outros ethos/estados alternativos. O Estado é ethos + nomos –lei–, ou como explica Gramsci, para que se lle entenda desde a ideoloxía liberal, o estado é sociedade política + sociedade civil. A Hexemonía consiste precisamente na praxe cuxo fin é soster un ethos cultural determinado, que posibilita un vivir ordenado por un proxecto político, e que consolida así un suxeito comunitario de vida;  ou desenvolver un novo ethos, que vai definindo a un novo Suxeito Colectivo ou Bloque social: un Estado ou orde nova en cernes. Ethos, cultura material de vida nova que, cando se desenvolve suficientemente, esixe a creación dun novo conxunto de leis escritas ou nomos –do estado como ethos ou sociedade civil ao estado como sociedade civil máis sociedade política. A Hexemonía, que se elabora e crea na Sociedade Civil e consiste no esforzo por ir creando capilarmente outro proxecto común de cultura e vida cotiá, cando conseguiu que a mesma estea ordenada segundo unha nova cultura de vida e as súas inherentes aspiracións e necesidades, carrexa como consecuencia que o aparello político antigo caia e dea paso a un novo, organizativamente distinto ao anterior por ser funcional á nova cultura de vida.

Esta noción gramsciana parte da idea de que non resulta posible soster unha constitución estatal que non é orgánica co modo de vida protagonizado polo suxeito social. A idea procede da tradición á que se adscribe Gramsci –tamén Marx–. Hegel recalca nos seus Principios de Filosofía do Dereito que a verdadeira Constitución dun estado é os seus costumes e usos de vida materiais; e que cando unha constitución lei escrita choca con eles, esta salta polo aire; pon como exemplo a Constitución española de Bayona, de José Bonaparte. Na Fenomenoloxía do Espírito escribe páxinas avisando do perigo de destrución que ameaza aos polis cando a lei do costume e a familia enfróntase coa lei política; o texto escríbese ao fío da traxedia grega Antígona . Pola súa banda, na orixe intelectual da tradición, Aristóteles dinos que as leis –nomoi– deben establecerse de acordo co réxime –politeían– (Política 1282b); ou sexa, conclúese que as leis non son o réxime e que a orde das polis ou politeían é previo. Pero para a concepción ao uso, a liberal, pola contra, as leis son o réxime. Sirva isto para dar maior claridade e establecer a filiación da vizosa noción de Estado que inspira a Gramsci.

Creo que estes dous aspectos nodais do pensamento político de Gramsci mostran que o seu filosofar praxeolóxico é a grande alternativa ao pensamento político hoxe imperante; isto é, ao pensamento político liberal positivista, utilitarista, enxeñeril, vangardista ou de elite especializada, que é o xeneralizado. Fronte ao liberalismo, que é a actual Besta Triunfante, pero que, paradoxalmente, neste momento de dominio social férreo e de universalización a todas as forzas políticas, mostra ás claras o seu fracaso para resolver os problemas sociais humanos –posúe o poder pero fracasa como consenso ideolóxico–, atopamos a colosal achega de Antonio Gramsci. Por iso Gramsci é un pensador para este tempo, é o comunismo para o presente.

Acerca de Joaquín Miras

Joaquín Miras publicou Repensar la política, refundar la izquierda, e, en calidade de editor conxuntamente con Joan Tafalla, Socialización, Democracia, autogestión, co que é coautor de La izquierda como problema. Miras ten publicado numerosos artigos ao redor da obra de Gramsci, Lukács, Rosemberg e Pasolini. É membro de Espai Marx.