0 Gardados para despois

Diogo Tabuada

A ferida – e a autoestima – que somos

A identidade pode afrontarse como unha ferida, e as feridas hai moitas maneiras de curalas. Pode afrontarse, tamén, e como contrapunto, con auto-estima, e hai moitas maneiras de canalizala. Tiven a miudo dende adolescente a sensación de que afrontala como unha ferida era un síntoma dalgo que descoñecía pero que estaba ahí, dalgo que tiña e ten causas reais, intelixibles, mais alá dos delirios psicoloxistas e os discursos políticos inzados de emotividade que caracterizan á clase política galega e ao marketing cultural.

Tiven, tamén, a miudo, a sensación de que afrontala con auto-estima era máis unha determinación, persoal e colectiva, que un síntoma en sí mesmo, e por suposto, que esta determinación tiña e ten motivos intelixibles, máis alá, tamén, do delirio psicoloxista e o marketing político-cultural demodé no Reino de Galicia.

¿Entón, qué?. ¿A identidade como ferida ou como auto-estima?. Ámbalas dúas actitudes teñen a súa lóxica profunda e os excesos dun e doutro xeito de asumila poden curarse dun so xeito : organizando, arquivando, conservando, investigando e divulgando o noso patrimonio material e documental. Non hai mellor receita. Porque, ao fin e ao cabo, a ferida que somos recórdanos, para que non o esquezamos, os nosos testimonios de barbarie : o que neste país se chegou a facer a quen quixo asumir libremente o compromiso de escribir e falar en galego cun maior ou menor grado de compromiso no campo cultural e político. A ferida que somos, sinxelamente, está aí, é o testimonio histórico, acumulado na memoria colectiva, das aldraxes sufridas. É a mesma ferida que non supurará mentres non exista recoñecimento e coñecimento intercultural recíproco entre as linguas e as culturas do estado, e mentres a lexislación xeral que emana do congreso dos deputados non teña en conta as necesidades da sociedade galega con tódolos seus matices e particularidades.

En contrapunto, a identidade como auto-estima paréceme máis constructiva. Reconcilia co pasado sen esquecelo, predispón a encarar situacions adversas en posibles solucions, non fai da evidencia do síntoma un point of no return sen solución que se laia, facendo do seu laio un fetiche identitario, non busca o eterno culpable externo para xustificar a propia parálise ou disimular a realidade que ten que encarar. É evidente que tanto a identidade como ferida e como auto-estima, cando non trascenden o delirio psicoloxista mil veces repetido até a saciedade, tamén ten os seus excesos. Dito dun xeito sinxelo : regodearse na identidade como ferida devén necesariamente en pasivo e contemplativo narcisismo, con múltiples chivos expiatorios incorporados. Regodearse na identidade como auto-estima pode devir tamén en soberbia e auto-suficiencia colectiva cando non trascende – repítome, seino - o delirio psicoloxista e a sobrevaloración que oculta eses pequenos-grandes defectos que nos lastran como país.

Entón, de novo, ¿a identidade como ferida ou a identidade como auto-estima?. Persoalmente, hai xa un tempo que trato de alonxarme dos excesos de ámbalas dúas, como tempo hai que caín na conta do motivo polo que milito nesta discreta actitude defensiva na que repouso : a hexemonía cultural crecente desa tendencia a falar da cuestión da identidade en emotiva primeira do singular e, aínda por riba, de permitir que sexan os políticos profesionais quenes o fagan, sendo como son uns mestres nestas lerias de fabricarse unha imaxe que agrade aos seus votantes. Ese desexo de distinción que Pierre Bourdieu, mestre de sociólogos, ensinounos tan ben na súa bastísima e extensa obra, é un desexo que fai xa décadas que convertiu a galeguistas de tódalas latitudes políticas e xentes di sinistra de tódalas sensibilidades en persoas obsesionadas só con sair na cámara.

Non atopo outra solución para alonxarse deste clima suxo e viciado que a seguinte : investigar, crear, conservar e divulgar máis dende o noso patrimonio material, inmaterial e documental. Sendo honesto e veraz – ou intentándoo, cando menos -, non coñezo moitos campos científicos nos que non se encarase con valentía esta condición nosa dos galegos, xa non bipolar, senon tripolar, de andar sempre abaneándonos entre o ser colectivo como ferida, como actitude contemplativa ou como auto-estima. O problema non é visibilizar e expresar as feridas, non, nin porse en actitude contemplativa, tampouco, nin ter auto-estima de sí, o problema é enquistarse en calqueira destas tres actitudes para ocultar a pasmosa evidencia de que temos que opinar menos sobre o noso patrimonio material, inmaterial e documental, e atrevernos a saber máis sobor del, de que temos que opinar menos e facer máis para proceder á súa conservación en tempos de acelerado turbo-capitalismo sen escrúpulos.

É de agradecer que nesa particular caixa de Pandora que fun acumulando co paso dos anos poidan aparecer libros como os de Xavier Castro, catedrático de historia contemporánea, que en “Servir era o pan do demo : historia da vida cotiá en Galicia”, demostra que o rigor e a imaxinación metodolóxica poden ir da man tanto como a claridade na escrita á hora de escribir sobre a historia da vida cotiá en Galicia. De agradecer é, tamén, que existan libros como o de Manuel Mandianes Castro, “O río do esquecemento : identidade antropolóxica de Galicia”, no que a volta ás fontes e aos primeiros aventureiros intelectuais do ser – ou non-ser – de Galicia non está carente dunha evaluación crítica e ponderada dos límites e os erros metolóxicos dos seus enfoques : Estrabón, Prisciliano, os sínodos diocesanos, a pegada da ilustración, o Padre Feijó, Frey Martín Sarmiento, Pedro González de Ulloa, Lucas Labrada, O catastro do Marqués da Ensenada, a interpretación do dereito e as costumes en autores diversos, o seminario de estudos galegos, a xeración nós e un longo etcétera de autores que sobarda en número e caudal de contidos.

Sen necesidade de depender totalmente da nosa traditio existen tamén libros como Globalización e Imperialismo cultural”, de Manuel Outeiriño, quen se propuxo traducir a obra de referentes e referencias contemporáneas das ciencias sociais no que atinxe ao impacto cultural-identitario que subxaz, tamén, sobre o impacto económico-demográfico do imperialismo usamericano globalizado. Estas referencias e referentes de Outeiriño teñen unha intención e validez máis crítico-teórica que investigadora do noso, por suposto, mais apórtanos valiosos enfoques contemporáneos para pensar e elaborar estratexias de conservación, investigación e difusión do noso patrimonio material e documental.

Outros libros como “Prisciliano na cultura galega : un símbolo necesario”, de Victorino Pérez Prieto, a quen tiven a sorte de coñecer como persoa e intelectual – o mesmo podo dicir da súa muller -, aportan tamén contidos, referencias, referentes, e, sobor de todo, unha interpretación Valente sobre o que foi un affaire político-relixioso que fixo tremer dende Galicia aos grandes teólogos da intelligentsia imperial católico-romana. Un affaire, por suposto, que na súa escenificación e visualización histórica, oculta o trasfondo doutrinal e teolóxico, tan interesante coma o esxcenario histórico e político. Sería boa idea – e cando dou ideas sempre me atopo co clásico Boh, iso é moi difícil – representar teatralmente o drama e traxedia de prisciliano, por unha sinxela razón : pola profunda universalidade que latexa, tanto en forma como en contido, no que rematou sendo a súa decapitación en Tréveris, onde naceu, por certo, esoutro demo chamado Karl Marx. Demo que, segundo rumorean as malas linguas, dise que aínda non está tan morto coma creían os seus enterradores.

Mais, xa postos a seguir, conviría mencionar outros libros de interesante – que non obrigada – lectura, xa que a falar estamos de feridas, de auto-estimas e de identidade e memoria colectiva. Colla o bolígrafo se quere seguir a ruta, caro lector : “As novelas da memoria : trauma e representación da historia na Galiza contemporánea”, de John Thompson, con quen tiven a oportunidade de comer e falar en Santiago sobre estes e outros moitos temas silenciosos e silenciados no reino de Galicia. O que John aporta neste libro é unha reflexión documentada sobre as formas que adquire a representación narrativa galega á hora de abordar a temática da guerra civil.

“Resistencia cultural e diferencia histórica”, do difunto Xoán González Millán, é unha referencia inexcusable por ser o primeiro en afrontar a experiencia da subalternidade dende dúas perspectivas cruzadas : as ciencias sociais e a teoría da literatura. Se de entender a identidade como ferida e darlle contido se trata, creo que non hai outro libro que afronte con tanta valentía e tanto rigor esta condición nosa de sermos unha nación que vive e sobrevive en condicions de dolorosa subalternidade, como tantas outras no mundo, á usurpación mercantil á que o turbo-capitalismo neoliberal somete á cultural material e inmaterial das periferias. Non é azaroso, dende logo, que entre as influencias do difunto Xoán se atopasen as do hoxe tamén tristemente difunto Edward Said. As afinidades de pensamento e sensibilidade sobardan fronteiras.

“Psicopatoloxía do retorno”, de Alexandre García Caballero e Ramón Area Carracedo, aporta, dende a mediciña e a psiquiatría, unha arqueoloxía afectiva e discursiva sobre os pacientes galegos inseridos nos dolorosos ritos de paso dun proceso migratorio. Foi, sen dúbida, un dos máis agradables e valentes descubrimentos que levei á miña caixa de pandora estes anos, posto que abordar un fenómeno social tan doloroso como é o fenómeno migratorio, concretalo no país de orixe dos pacientes que o sufren – Galicia – e proceder a unha interpretación de conxunto, comprensiva, empática, da lóxica discursiva dos pacientes, non só no momento da partida cara o descoñecido, senon no momento do retorno ao coñecido, creo que é tarefa abondo valente e interesante para comprendernos máis e mellor a nós mesmos.

A ferida que somos, probado está, tanto como a auto-estima que somos, tamén nos afecta, por moi racionais que nos pretendamos, a eses estraños bechos que cabalgamos entre as humanidades e as ciencias. Nin o historiador, nin o antropólogo, nin o médico, nin o filólogo, nin o psiquiatra, investigan nun espazo e un tempo baleiro de suxeitos. A responsabilidade da falta de óptica galega nas nosas academias de humanidades é consecuencia da falta de compromiso intelectual con esa mesma realidade pretérita e presente chamada Galicia. Cando non se quere, todo o demais, é baleira xustificación ou chivo expiatorio para sacarse a propia responsabilidade denriba.

Dixen, e así como o dixen, funme sorrindo.

Acerca de Diogo Tabuada