0 Gardados para despois

Xabier Ron e Irene Tomé

Lavacolla e a memoria republicana cementada

12 horas. Lavacolla. Sae un avión destino Alacante dende un aeroporto propiedade do Concello de Compostela por decisión franquista. Ata 1962, Lavacolla pertencía ao histórico concello de Enfesta, hoxe inexistente, ao igual que a memoria que latexa invisible baixo o cemento e as pedras que forman unha pista de aviación. Nesta data, 14 de abril, é tempo de rescatar das memorias da Memoria, nun exercicio de pedagoxía, a realidade que debera alumear as lembranzas dunha veciñanza hoxe privada da súa historia, así como rescatar a verdade e defender que o que coñecemos por Lavacolla foron unhas instalacións feitas por traballo escravo de milleiros de persoas defensoras das ideas e da legalidade republicana.

Cando unha persoa colle un avión no aeroporto compostelá, debe coñecer que alí houbo un campo de concentración, o máis importante dos creados polo ditador Franco en Galicia. Posto en pé en novembro de 1939, despois de decretarse oficialmente o fin da guerra incivil e, con ela, o fin da esperanza para a Segunda República. É por iso que Lavacolla pertence á estratexia dunha sólida cultura do silencio e o medo, o que, tal como recoñece o investigador da Universidade de Zaragoza, Javier Rodrigo, simboliza a máis clara imaxe dunha posguerra marcada, “non pola reconciliación, senón polo politicidio”.

Lavacolla forma parte da terrorífica estrutura concentracionaria ideada polo ditador Franco, ben apoiado polos sanguinarios nazis, que chegou a contar entre 1936 e 1947 con case 190 campos de concentración no estado español (104 estables), nove deles en Galicia, onde os prisioneiros de guerra eran internados, torturados, aniquilados ideoloxicamente e eran preparados para formar parte da enorme lexión de escravos que construíron e reconstruíron infraestruturas estatais como parte do castigo que debían pagar á 'verdadeira' España por teren estado nas ringleiras dunha suposta 'anti-españa'.

O aeroporto compostelá foi o campo de concentración por onde pasaron máis presos republicanos (entre 2.000 e 3.000 persoas), auténtica man de obra escrava que foi usada para construír a escola de aviación e o futuro aeroporto de Lavacolla. Hai uns anos, Vítor Santidrián, ofreceunos o diario de Casimiro Jabonero, un soldado republicano que escribira sobre este campo de concentración en 1940, cando o réxime do ditador Franco encarga a construción de varias pistas ao batallón número 31, formado por 388 prisioneiros. Segundo narra esta testemuña, “a fame, os malos tratos, a precariedade dos aloxamentos, a falta de hixiene e a proliferación de piollos e enfermidades foron características comúns”. Respecto ao día a día, as testemuñas lembran que o traballo era abafante: “tiñamos que cavar e cargar oito ou dez vagonetas de metro e medio de terra. Había que levalas a unha vía para ir achantando o chan”, segundo consta en declaracións doutro prisioneiro, Pedro González Gómez.

En síntese, pouca roupa e ningún diñeiro. Eran escravos para Franco. O camiño das mulleres ía ser semellante: mudaron a actividade e identidade cultural, sindical e política gañada na República, onde comezaban a superar o rol tradicional e adquirían un compromiso político autónomo, polas exixencias do novo ordenamento do réxime franquista, represivo, patriarcal, machista, violento e retrógrado. Coa perda da guerra, as mulleres foron condenadas a desviarse da senda de empoderamento feminino sendo arrastradas á escuridade intelectual e ás tarefas do fogar.

Sinala Bernardo Maiz nas memorias de Amada García que “non é posible facer a conta inmensa das [mulleres] que foron violadas, torturadas, malladas, aldraxadas, multadas, depuradas profesionalmente; das que sufriron orfandade, das que perderon fillos e maridos; das que debían ir diante e con cara leda nas manifestacións que celebraban as derrotas militares dos seus...”. O que si se pode cuantificar son as 85 galegas asasinadas polo fascismo e outras “paseadas” que seguiron unha morte silenciada que se esvae dos libros de historia.

Lavacolla formou parte dunha política concentracionaria terrorífica de amedrentamento, pasividade, humillación, sometemento e reeducación forzosa que procuraba que palabras como República, Liberdade ou Igualdade desapareceran para sempre do imaxinario colectivo. É por iso que as persoas que se consideran herdeiras destes valores silenciados teñen hoxe unha responsabilidade moi seria: des cementar este pasado para manter viva a Memoria que nos permita construír a futura e necesaria Res Publica.

Acerca de Xabier Ron e Irene Tomé