0 Gardados para despois

E se o 'café para todos' non chegase a ser servido?

David LombaoDavid Lombao | @davidlombao


"Nadie en su sano juicio aquellos años hubiera pensado que Murcia y mucho menos Madrid iban a ser autonomías con parlamento, tribunal, televisión, himno y bandera. (...) No existía semejante demanda y su identidad estaba implícita en la española. En todo caso se buscaba una mera descentralización administrativa". En abril de 2012 Iñaki Anasagasti (PNV) lembraba deste xeito, nun artigo escrito co gallo do trixésimo aniversario da aprobación da Lei Orgánica para a Harmonización do Proceso Autonómico -a célebre e polémica LOAPA-, o sentimento que imperaba entre as persoas que artellaron o proceso de creación das comunidades autónomas e o seu encaixe na Constitución Española, texto que este 6 de decembro fai 37 anos entre chamadas á mantela intacta, a reformala profundamente ou a superala totalmente, segundo as opcións políticas.

Entre as novidades que trouxo consigo o texto constitucional estaba, efectivamente, as comunidades autónomas. O que non figura por ningures, no entanto, é que todo o territorio do Estado teña que estar organizado en autonomías, o que se deu en chamar "café para todos". Ben ao contrario, a redacción da Constitución deixaba a porta aberta á asimetría actualmente deostada por diversas forzas políticas, a comezar polo PP. "O Estado organízase territorialmente en municipios, en provincias e nas comunidades autónomas que se constitúan", di o artigo 137, que non especifica número ningún nin, moito menos, a obriga de xeralizar o modelo autonómico.

Se ben a Constitución referendada en 1978 non apostou claramente por un esquema con só tres Estatutos de Autonomía -Galicia, Euskadi e Catalunya- con competencias lexislativas máis ou menos amplas, como si o facían algunhas das propostas manexadas previamente -caso da alcumada 'Constitución Gades', que o xornalista Enric Juliana evocaba nunha reportaxe en La Vanguardia no ano 2011-, si explicitaba que a vocación autonómica non era, nin de lonxe, homoxénea. Así, a disposición transitoria segunda habilitaba a que se deu en coñecer como autonomía 'de vía rápida' aos "territorios que no pasado plebiscitaron afirmativamente proxectos de Estatuto de Autonomía" -galego, catalán e vasco-, para os que, a cambio dun procedemento máis complexo, os gobernos autónomos poderían acceder, de entrada, a un maior grao de autogoberno.

A Constitución non obrigaba a creacion das actuais 17 autonomías e deixaba a porta aberta á asimetría na organización territorial do Estado

Esa disposición transitoria indicaba, ademais, que os territorios que reunían esas características elaborarían os seus estatutos segundo as normas do artigo 151 da Constitución. Ese apartado recolle outra das indicacións que podería ter configurado un Estado autonómico ben diferente do actual. Así, no artigo 152 explícase que as autonomías creadas polo 151 -finalmente, as tres definidas como "nacionalidades históricas" e mais Andalucía- terían unha "organización institucional" baseada "nunha asemblea lexislativa elixida por sufraxio universal", o Parlamento, "un consello de Goberno con funcións executivas e administrativas e un presdiente elixido pola asemblea", isto é, no caso galego, a Xunta. Deste xeito, atendendo á letra constitucional cabería que só Galicia, Euskadi e Catalunya -e tamén Andalucía- tivesen capacidades de elaborar e aplicar leis propias, mentres que no resto do Estado o Goberno de España delegaría competencias administrativas en responsables rexionais.

A aldraxe, a LOAPA e a igualación por riba

A posibilidade dunha asimetría autonómica durou pouco. Entre outras cousas, polo arrepentimento político mesmo das forzas estatais que o apoiaran. Así, menos un ano despois do referendo constitucional, no outono de 1979, Euskadi e Catalunya avanzaban na autonomía coa aprobación en referendo de cadanseus estatutos e o Goberno da UCD, co apoio de sectores do PSOE e o aplauso da prensa de Madrid, procuraba frear o proceso autonómico galego. As 'cuestións' vasca e catalá dábanse por solucionadas e Galicia podería ser o modelo contra as aventuras de autogoberno, un recorte exemplarizante que diversas forzas políticas galegas, pero tamén boa parte da prensa do país, criticou con dureza. Aquilo era o "Estatuto da aldraxe", que nacería , na práctica, baleiro de competencias para a Xunta.

O 'Estatuto da aldraxe' foi respondido en Galicia con amplas mobilizacións a prol da "dignidade nacional" galega

Nunha actitude que, case corenta anos despois, semella case política-ficción, as tentativas de recorte á baixa da autonomía galega foron respondidas en Galicia con apelacións á "dignidade nacional" galega e concurridas mobilizacións populares, incluíndo vixilias e masivas manifestacións que tamén alentaban partidos como o PCG, Unidade Galega ou boa parte do actual PSdeG. Neste contexto, o atribulado Goberno Suárez deu en ceder parcialmente a comezos de 1980 e os Pactos do Hostal alumearon un novo texto, menos ambicioso que o orixinal pero sen boa parte dos recortes da "aldraxe".

En 1992 e 1999 ampliáronse as competencias das autonomías 'de vía lenta'

Apenas dous anos despois UCD e PSOE pactaron a devandita LOAPA -case a metade do seu texto foi declarado inconstitucional polo TC en 1983 tras ser recorrida polos gobernos catalán e vasco e varios grupos políticos-, sentando as bases dun "café para todos" que foi servido novamente mesmo en dúas ocasións máis, en 1992 e 1999, cando os correspondentes Gobernos de España acordaron ampliar as competencias das autonomías "de vía lenta", alargando, por exemplo, a marxe de manobra dos seus parlamentos e presidentes ata equiparalos, a efectos prácticos, a Galicia, Euskadi e Catalunya.

"Para evitar una posible sublevación se les dijo a los militares que lo mismo que se le iba a reconocer a vascos y catalanes, se reconocería también al resto mediante la formación de distintas comunidades autónomas", conta Anasagasti que lle relatou José Bono (PSOE) ao lembrar aqueles primeiros anos 80. Case catro décadas despois, cabe preguntarse se haberá lugar para unha nova rolda de café para todos ou se xa hai quen opta por outro menú máis contundente.

Coa túa achega fas posible que sigamos publicando novas coma esta.

Lapelas Versión despregada

Beiras defende que Galicia participe no "finiquito do réxime borbónico" para lograr a autodeterminación

O movemento xerado en torno ás mareas urbanas en xeral e en torno a Compostela Aberta en particular regresou este domingo ao local dos antigos almacéns Olmedo, en Compostela, onde a candidatura de Martiño Noriega estableceu o seu cuartel xeral a pasada primavera. Desta volta o protagonista era Xosé Manuel Beiras, pero tamén integrantes de En Comú Podem, Compromís e mais Podemos que, citados a través de streaming, apostaron por reivindicar conxuntamente un cambio constitucional.

O acto, inédito na forma e no fondo, estivo no caso da capital galega precedido por un coloquio no que Beiras declarou que ata hai poucos meses se instalara no convencemento de que ía coparticipar nunha "segunda derrota", tras a primeira dos anos da transición. No entanto, e malia non participar finalmente como candidato -"xa dixen que eu a Madrid só iría de embaixador", ironizou-, o histórico nacionalista advirte de que está "absolutamente comprometido" con En Marea para lograr "que Galiza poida participar no finiquito do réxime borbónico, ou bubónico", e a partir de aí poder exercer o dereito á autodeterminación.

"Os separadores son quen nos negaron a nosa propia identidade como galegos de nación"

Coas expectativas de asistencia colmadas, Beiras explicoulles aos asistentes e a quen asistían ao acto en Las Palmas, Barcelona, Valencia e Madrid, que "a cuestión do carácter plurinacional" do Estado é un dos moitos "retos" que os "demócratas" deixaron pendentes en 1978. Na vixente Constitución española "negáronse a recoñecer a plurinacionalidade" e "a incluír o dereito de autodeterminación". Pero agora, salienta, proxectos políticos coma este están dando unha "lección": que "forzas estatais" poden "asumir esta realidade".

O "recital de unidade na diversidade" das mareas galegas e as forzas que as apoian procuran neste 20-D, dende a "esquerda social", di, impulsar o "indispensable axuste do edificio institucional" do Estado para promover o exercicio da "libre decisión". Isto, afirma Beiras, non é separatismo. "Os separadores son quen nos negaron a nosa propia identidade como galegos de nación" e a posibilidade dunha autodeterminación que, di, pode derivar nunha vía federal ou confederal ou mesmo na independencia. "O pobo -sintetizou- é que máis ordena".

Acto de En Marea con Podemos, En Comú Podem e Compromís

NÓS dá a Constitución por "superada" e aposta por "un proceso que garanta os dereitos das nacións"

A area da praia coruñesa de Riazor serviu para que membros de NÓS-Candidatura Galega expresasen a súa aposta para o futuro político de Galicia. "Agora NÓS", escribiron sobre a area membros e simpatizantes da plataforma electoral na que se integra o BNG para escenificar que a actual Constitución española está "superada" e que cómrpe "un novo proceso democrático que garanta os dereitos das maiorías sociais e das nacións".

Nese novo proceso, di Carlos Callón, cabeza de lista pola Coruña, deberan estar garantidos "os dereitos sociais das persoas", pero tameń "os dos pobos". E nestas eleccións, advirten, ambos parámetros só poden estar garantidos co voto a NÓS. 

Callón: "Cómpre unha ruptura a favor dunha democracia de calidade"

"As galegas e galegos -afirma Callón- temos que escoller se queremos seguir sendo unha nación ou que Galiza pase a ser unha provincia esquilmada e desoboada". Nestes comicios "hai moitas opcións", evidencia, pero "só a papeleta de NÓS aposta por que Galiza continúe a ser unha nación con todos os dereitos e con voz propia en Madrid".

Dado que "ningunha persoa con menos de 50 anos puido participar no proceso constituínte" -el mesmo, resalta, ten a mesma idade que o texto constitucional-, resulta evidente que en 1978 "non baixou ningún texto sagrado do ceo", senón que se aprobou un modelo ante o que cómpre "unha ruptura a favor dunha democracia de calidade". Na mesma liña, o portavoz nacional do Bloque, Xavier Vence, salienta que, "ante unha Constitución que nega a Galiza como nación, NÓS está empeñada en afirmar o carácter nacional deste país".

Besteiro aposta pola reforma constitucional para "reconciliar xeracións"

"Unha reconciliación de territorios e unha reconciliación xeracional". Son os obxectivos que, a xuízo do secretario xeral do PSdeG, José Ramón Gómez Besteiro, sería posible lograr cunha reforma Constitucional. Durante unha visita electoral á Laracha o líder dos socialistas galegos considerou que a vixente Constitución "nos serviu para chegar ata aquí", pero cunha reforma, afirma, "aínda nos pode unir moito máis".

A proposta do PSOE, sinala Besteiro, sitúase "fronte a quen afondan nunha ruptura" e tamén "fronte ao inmobilismo do PP". A Constitución, resalta, é "un pacto" e como tal debe ser "renovado" para "sumar moita máis xente". "Os problemas son novos e os retos, distintos aos de hai 37 anos", evidencia.

O PSdeG considera que a reforma da Constitución debe incluír cuestións como a blindaxe do sistema de pensións público

Neste sentido, salienta, o texto constitucional reformado ten que servir para "garantir a cohesión territorial e mais os grandes dereitos que están en cuestión agora, como a sanidade pública ou o sistema de pensións público". Nestes e outros ámbitos, salienta, "Galicia, como comunidade histórica, xoga un papel fundamental para vertebrar España". Pero o PP, lamenta, "nunca foi quen de comprometer os problemas de Galicia no Estado", porque Feijóo se limita a "aplaudir as medidas, ou a falta de medidas de Rajoy".

No marco das vindeiras lexislaturas estatal e galega, conclúe Besteiro, as demandas "urxentes" de Galicia, tamén no debate constitucional, teñen que pasar por "poñer sobre a mesa o problema demográfico, o abandono do territorio e a loita polo sistema de pensións". Para logralo, asegura, "está claro que só hai unha alternativa viable, útil e positiva: a de Pedro Sánchez".