0 Gardados para despois

Antón Corbal: "Onde a vida se reduce ao básico, a xente parécese moito, alén das diferenzas culturais"

Montse DopicoMontse Dopico | @montsedopico


Antón Corbal retrata, en Santos#2 Work in Progress, o proceso creativo de Oliver Laxe. Mais vai máis alá. Todo pasa, neste filme -no que Oliver Laxe volve á casa familiar, nos Ancares, despois de anos vivindo en Marrocos- pola espiritualidade do cotiá. Pola importancia das cousas pequenas. Ao cabo, di o director, do que se trata é de convidar o espectador a frear a súa "vida moderna" e reflexionar un pouco. A devolverse, se cadra, o dereito á calma. 

É un documental sobre o proceso creativo de Oliver Laxe, rodado no momento en que el volta a Vilela, nos Ancares, para arranxar a casa da súa familia. Como xorde o documental?

O documental xorde dunha necesidade de experimentar co formato audiovisual. De filmar o proceso creativo de Oliver sen pretensión e coa única vontade de amosar o momento que se está a producir nese encontro que se deu. A través da figura de Oliver o documental amosa a vida que deixamos atrás en prol da modernidade.

“A través da figura de Oliver o documental amosa a vida que deixamos atrás en prol da modernidade”

Comeza cunha rolda de prensa da película de Laxe ‘Mimosas’, na que fala de como rodar o espiritual e da imaxe como misterio. Penso que esta pequena parte adianta un pouco o que vai vir despois...

Santos#2 Work in Progess é un exercicio cinematográfico nun momento no que todo o equipo estabamos inmersos nunha procura espiritual. Quizais é moi pretensioso comezar a nosa película cunha frase tan ostentosa porque como Oliver ben di, non é fácil documentar algo tan intanxible como é a espiritualidade. Entendemos que depende do espectador que a película transmita esa espiritualidade, pero a vontade está aí.

Vemos despois a Laxe nunha aldea de Marrocos, nas montañas. Despois chega a parte galega, (de Laxe facendo obras na casa familiar, nos Ancares). Nalgún momento, cheguei a confundir as imaxes. A non saber se era Marrocos ou Galicia...

Despois de varios meses de rodaxe nos Ancares e o Anti-Atlas descubrimos que nestes lugares nos que a vida redúcese ao básico a xente asemellase independentemente do polo cultural no que se encontren. Se quitamos as superficialidades relixiosas e culturais a esencia é a mesma. Esta premisa xurdiu esporadicamente durante a montaxe da película, pero estivo moi presente durante toda a rodaxe.

“Nestes lugares nos que a vida se reduce ao básico, a xente asémellase independentemente do polo cultural no que se encontren”

Outra parte das imaxes mostran a Oliver rodando, co seu pequeno equipo, ou despois visionando as imaxes rodadas e supoño que comezando a montalas. A través destas escenas, podemos saber máis sobre o seu proceso creativo. Non querer repetir, por exemplo, a gravación por preferir que se impoña a realidade. Quixeches salientar, nese sentido, algo especial do proceso creativo de Laxe?

Non hai plan B, se a realidade se impón, Hamdullah! é unha frase que rexistramos de Oliver e é unha idea que se repite durante a rodaxe. Interesante que sacando o pan, a única vez que intenta rodar de novo unha escena, non hai película na cámara e a realidade imponse de novo.

Oliver elixiu esa metáfora filosófica determinística que deixa moi pouca marxe ao libre albedrío para encarar a rodaxe deste humilde proxecto. Entendo que a natureza do proxecto pedíalle traballar desa forma pola falta de película e tempo do que dispoñiamos. Sei que en producións máis industriais o seu enfoque é outro.


 

É unha película que se fai mentres outro cineasta fai unha película. Pero ademais están presentes outras películas: Mimosas, por exemplo. A primeira parte podería ter sido como parte da rodaxe de Mimosas. Logo tamén está presente, dalgunha maneira, a película sobre os incendios que el está preparando agora. É como se estivesen contida nesta película varias películas. Por que?

No meu documental escoitámoslle dicir que existen moitas similitudes entre Santos#2 e os seus outros proxectos máis industriais porque a pesar de ser un proxecto moi íntimo, moi de experiencia persoal, reflexa a súa mirada da vida, e que o diálogo entre eles pode ser moi interesante.



Hai unha cámara que grava en 16 milímetros. As imaxes do proceso creativo de Laxe altérnanse con imaxes do que Laxe vai rodando. Entón, hai tamén aí un dobre xogo: como a cámara vai captando imaxes que nos remiten ao pasado, ou a algo máis atemporal. Ao mesmo tempo que non nos despegamos do presente. Cal é a proposta da película nese sentido? (É dicir, a nosa relación co tempo).

Iso é moi certeiro, a película de Oliver en branco e negro é outra capa de realidade onde o tempo se parou e que serve de ponte de unión para saltar nunha montaxe acronolóxica entre dous espacios (Marrocos-Galicia) e dúas accións do proceso creativo (Rodaxe-Edición).

A paisaxe tamén está moi presente. E non é só porque estaba alí. Unha veciña comenta, por exemplo, do momento no que recoñece a Laxe como alguén da comunidade, e el vén de dar un paseo por un sitio que define como precioso. A relación dos humanos coa natureza está moi tratada, de distintas maneiras. Por que?

O documental está inspirado no libro Walden de D. Thoreau, que vai vivir ao bosque durante dous anos e escribe sobre a natureza e a vida fóra da sociedade. No meu documental, Oliver encarna o rol deste pensador e como Thoreau entende a natureza coma fonte de espiritualidade.

 

Tamén é un filme sobre a relación de Laxe cos espazos que habita. De feito, en boa parte da peli é o que vemos. A súa presenza. No interior da casa de Marrocos, no exterior da dos Ancares co resto de persoas que lle axudan nas obras. Todo transmite unha idea de calma, (facendo o pan, el di que é o máis sagrado despois de rezar), e tamén de reflexión. Podería lerse case como un convite á calma, a vivir tendo tempo para habitar os lugares (e non pasar rápido por eles). Pode ser así?

Entendo que Oliver encontra a súa espiritualidade a través das accións máis cotiáns. Eses momentos son os que dan sentido á vida. No final no meu documental non pasa nada, invítase ao espectador a que free a cachola e reflexione sobre o momento presente.

Este é un proxecto moi íntimo, moi persoal, moi humilde, di Laxe tamén nalgún momento, no que di que seguramente “esta peli” terá un diálogo interesante con Mimosas. Mimosas é un achegamento ao misterio, o extraordinario. Que diálogo pensas ti que a túa propia película pode establecer con Mimosas?

A miña película intenta amosar o mundo creativo do realizador de Mimosas durante a rodaxe dun proxecto moi humilde. Axúdanos a entender mellor a filosofía de vida detrás do filme e achéganos unha perspectiva completamente diferente de quen é Oliver Laxe.

Coa túa achega fas posible que sigamos publicando novas coma esta.

Lapelas Versión despregada

A etnografía dun personaxe en 'Pedrón do Freixo', de Ángel Cordero

Ángel Cordero olla tamén o rural, un mundo que esmorece ou polo menos se transforma, no seu documental Pedrón do Freixo outro dos filmes que puideron verse en Cineuropa. Mais faino desde unha óptica etnográfica, afastada da “espiritualidade” do filme de Antón Corbal sobre Oliver Laxe. Pedrón do Freixo xurdiu -conta o seu creador- dun “amor a primeira vista”. Foi coñecer -a través dun amigo- a Pedrón -José María Tojeiro Pita- e saber que tiña que ser o protagonista dunha película.

Pedrón, hoxe un vello de 85 anos, foi un neno ao que nin seu pai nin súa nai quixeron criar

Pedrón, hoxe un vello de 85 anos, foi un neno ao que nin seu pai nin súa nai quixeron criar. Medrou cunhas tías -co único cariño dunha delas e da súa avoa- e traballou arreo toda a vida. Foi labrego, pescador, apicultor, cazador furtivo, pioneiro na recolla de setas e mesmo curandeiro. Emigrou a Francia, canso, seguramente, de traballar na súa terra coma un escravo. “Defendeuse de marabilla por alá. Pero, cando veu de visita, acabou quedando porque llo pediu a avoa”, explica Cordero -profesional do audiovisual desde hai moitos anos-.

Pedrón é un sobrevivente, e á vez un símbolo dunha xeración

Pedrón é un sobrevivente, e á vez un símbolo dunha xeración. Mais o que o fai máis atraente para rodar un documental sobre a súa vida non son, quizais, as súas múltiples habilidades para o traballo: tan comúns nos homes e mulleres galegos -e de tantos outros mundos rurais- do seu tempo. Senón a súa personalidade. Pedrón non tiña nada máis que a súa capacidade para o traballo. Mais “gañou o respecto de todo o mundo”, “domina a súa contorna”, asegura Cordero.

Era o último en marchar das festas. Sempre tiña -e ten- un sorriso, unha broma, un conto para contar. A súa alegría contaxiosa, a súa risa, a súa seguridade -”independencia”, “autosufiencia”, chámalles Cordero- e o cariño dos seus veciños, entrevistados no documental, acaban dominando o relato. “El non fala mal de ninguén”, salienta Cordero. Tampouco cando lembra o seu primeiro encontro co seu pai, que ata entón o ignorara. Ou cando xustifica a nai porque, di, eran outros tempos. Moi duros.

O documental é unha homenaxe. -“O que puidese enturbar a súa memoria, quedou fóra”, admite Cordero-. Unha reivindicación dunha figura, dun tipo de veciño que, de xeito tan común, devén unha sorte de personaxe da aldea -O Freixo, nas Pontes, neste caso-. E un símbolo. Mais, a través das conversas e, aínda que non é a intención de Cordero, tamén se poden albiscar algunhas sombras.

A miseria e as súas consecuencias. Pedrón foi furtivo. Unha veciña conta como levaba varios pantalóns ou varias chaquetas enriba. A súa casa -escura, austera- pode non ser como a de alguén que traballou toda a vida para ter o seu. O seu discurso, por veces, non pasaría hoxe un test de igualdade. Mais “as mulleres adórano”, apresúrase a dicir Cordero. Parte do fío narrativo do documental técese, de feito, a través da interacción cunha veciña, Marifé. Unha muller libre, para a época, que decidiu non casar. E á que “ninguén tusía”, -di Cordero- malia que puidesen rexoubar por detrás.

Pedrón parece cómodo no seu papel de protagonista

Pedrón parece cómodo no seu papel de protagonista. Para contactar con el, Cordero chamaba a un veciño, Regueira, que non se ve no documental, aínda que é citado. Regueira ten teléfono, ao contrario de Pedrón, que nin o ten nin o quere. E Pedrón, que tiña 82 anos cando comezou a rodaxe, amosábase sempre disposto. “Préstase a todo. Ten unha iniciativa arrolladora”, di Cordero. Cando remataba unha sesión de rodaxe, preguntaba cando sería a seguinte. “Era emocionante”, confesa Cordero. “El pasouno moi ben”, indica. E o equipo que fixo o documental -de perto de 15 persoas- séntese “orgulloso” de terlle dado algo “que merecía”.

Ao mesmo tempo, o documental serve como denuncia -ou polo menos constatación- do despoboamento do rural

Ao mesmo tempo, o documental serve como denuncia -ou polo menos constatación- do despoboamento do rural. O Freixo -sinala Cordero- chegou a ter 1700 habitantes. Cando comezou a gravarse o documental pouco pasaban de 70. E agora, di Cordero, “son 55”. Os vellos morren. Os novos marchan. Queda, como un dos entrevistados asegura, o deserto. “O home e a súa terra” foron, nese sentido, os eixos do documental. Unha terra da que tamén se reivindica a súa beleza. Ou as súas costumes e tradicións, coma a festa da ermita de Pena de Francia.

'El equipo de mi barrio' de Rafael de los Arcos ou a loita pola identidade

O despoboamento albíscase tamén en El equipo de mi barrio, de Rafael de los Arcos, outro dos filmes proxectados no Panorama Audiovisual Galego de Cineuropa. Mais desta volta non é unha aldea galega, senón Ceares, un barrio obreiro da cidade asturiana de Gijón que loita por reflotar o seu equipo de fútbol.

Coma Pedrón do Freixo, ou coma Santos 2# Work in progress, unha historia local. Que é un xeito de contar unha historia universal. O rural que, no fondo, na súa dimensión espiritual -e tamén material- é moi semellante, independentemente das diferenzas culturais ou relixiosas, en Santos 2# Work in progress. A etnografía do rural de Pedrón do Freixo: unha parroquia galega que podería ser unha pequena comunidade rural en proceso de despobamento de calquera parte do mundo. Ou El equipo de mi barrio, a loita por manter un signo de identidade nunha comunidade que, tamén, esmorece.

"Último el dinero, primero el corazón”, cantan, en asturiano ou en castelán, socios e socias do Ceares

“Último el dinero, primero el corazón”, cantan, en asturiano ou en castelán, socios e socias do Ceares. O filme pode lerse coma unha crítica ao fútbol como negocio. Un espectáculo no que se non se respecta ao contrario, nin ao árbitro, nin ao propio sentido do deporte como expresión comunitaria. Os clubes, di un dos entrevistados, pasaron a estar en mans de especuladores, mais deben ser dos socios e socias.

É por iso que, para ascender -explican- o que se precisa é ter cartos e non tanto ter bos xogadores. Mais -explica Rafael de los Arcos- non se trata de reivindicar o dereito a ascender, a escalar. Porque o obxectivo dos protagonistas deste documental -a nova directiva do Ceares, que veu substituír a anterior nun momento en que o clube podía desaparecer ou fundirse con outro- é resistir. “Para eles o éxito é existir”, indica Rafael de los Arcos. Entre nós -lembra o director, que é galego- “o Celta tamén estivo en segunda moitos anos, ou o Deportivo”. Polo que a focaxe non se pon nesa “obsesión competitiva”.

“Para eles o éxito é existir”, indica Rafael de los Arcos

El equipo de mi barrio xurdiu, en realidade, da lectura dun artigo na revista Panenka, conta Rafael de los Arcos. Unha reportaxe sobre “clubes autoxestionados”, indica. O caso de Ceares pareceulle especial pola perspectiva “humanista”. Humana. “Xente que non tiña nada que ver coa xestión empresarial. Un equipo que está a piques de desaparecer. Entón veñen tres ou catro colegas que se xuntan, reparten os cargos e reflotan o proxecto”, resume.

A historia, as conversas e as propias imaxes transparentan a precariedade non só do clube, senón do barrio

A historia, as conversas e as propias imaxes transparentan a precariedade non só do clube, senón do barrio. Nunha asemblea discútese sobre se subir a cota de socio ou non. Gaña o non porque, no mercado laboral, os que gañaron foron o desemprego e a precariedade -a explotación, á que agora se lle chama así-. Ceares é un barrio obreiro de Gijón, “do estilo de Coia” en Vigo, explica Rafael de los Arcos, para que nós poidamos facernos unha idea.

O ambiente, o certo retrato sociolóxico do barrio, a historia -organizan un concerto para recadar fondos, tras quedar sen patrocinadores que eran construtores- e mesmo a diglosia fan pensar, facilmente, no fútbol de base galego. Ou de moitas outras partes do mundo. Porque o Ceares é identidade. Nun lugar onde non queda moita máis. É un xeito de saber quen son. Quen somos, cando non só nos arrastra un cambio social do que tamén somos axentes, senón que as relacións de poder se reconfiguran. Quedando, ao final, coma sempre, uns que gañan e outros que perden. Nunha desigualdade persistente e que vai mudando de cara. Coma no fútbol. Como na vida.