Eu procuraba algo anovador, de impacto, non unha novela aborrecida sobre a vida privada de alguén que ten o embigo propio como punto central do mundo. Sen dubidar escolleron ao unísono ‘A Charca’, de Manuel Bivar, que agora, pasadas as semanas, leo coa deleitación de quen descubre un xeito especial de narrar

Hai unhas semanas visitei unha libraría en Porto (Livraria Aberta, Rúa do Paraiso), que me pareceu de mérito, non só porque apostara polas pequenas editoras, que son agora as únicas que, á súa vez, apostan pola innovación, é dicir, pola literatura como expresión artística e non só como fenómeno comercial, senón tamén polo carácter acolledor dos funcionarios que a atendían, en todo momento dispostos a dar opinión analítica sobre recomendacións literarias. 

Logo dunha pescuda particular, un pouco random mais tamén un pouco dirixida (seguindo unha técnica de mostraxe aleatoria modificada por certas restricións), preguntei cal dos tres libros que escollera, consideraban eles que sería interesante para un lector da miña idade e condición. Eu procuraba algo anovador, de impacto, non unha novela aborrecida sobre a vida privada de alguén que ten o embigo propio como punto central do mundo. Sen dubidar escolleron ao unísono ‘A Charca’, de Manuel Bivar, que agora, pasadas as semanas, leo coa deleitación de quen descubre un xeito especial de narrar. O libro lanza dagas voadoras en todas direccións, tantas e tan afiadas que ben podería considerarse un relato anti-sistema(s), pois non hai ideoloxía dominante, nin de esquerdas nin de dereitas, que saia indemne dos seus dardos impregnados en curare. 

O autor, cunha prosa engaiolante e dura, revisa lugares comúns do ecoloxismo e do capitalismo máis salvaxe, da ideoloxía verde mal entendida e do flaxelo do capital sobre as clases populares, viradas agora, por desbordamento da carraxe acumulada, en aliadas da ultradereita

O autor, cunha prosa engaiolante e dura, revisa lugares comúns do ecoloxismo e do capitalismo máis salvaxe, da ideoloxía verde mal entendida e do flaxelo do capital sobre as clases populares, viradas agora, por desbordamento da carraxe acumulada, en aliadas da ultradereita. O narrador posiciónase así diante da evidencia de que o mundo non ten fronteiras nin finais. Nese fío argumental, e segundo un rexeitamento de partida da «idea de autóctono» e da «palabra paisaxe», que presupoñen a pertenza estrita a ecosistemas estancos, inamovíbeis ou resultado dunha idea de Edén e de equilibrio, que dista moito de ser un concepto biolóxico críbel, o narrador constrúe a súa charca de illamento e de gozo propio, talvez narcisista. A idea de equilibrio ecolóxico en particular semella poñelo de mal humor, pois considera, entendo eu que de xeito argumentado, que os ecosistemas se comportan como un macrosistema de múltiples variábeis, en continuo estado de mutación, non sempre unidireccional e non sempre tendente a un equilibrio ideal. 

O narrador incide tamén na idea de globalidade cultural, partindo da negación do autóctono como categoría ecolóxica de relevo. Razoa así a posibilidade de que as persoas regresen a etapas nómades, pois ademais da crecente uniformidade dos ecosistemas humanos, en particular os das grandes cidades, os obxectos imprescindíbeis (teléfono móbil, ordenador portátil, etc) convertéronse tamén en obxectos nómades e, daquela, os desprazamentos non requiren necesariamente renuncias nin lastres. 

Secasí, saíndo das cidades, no rural, todo apunta a un comezo, a unha vida edénica que se cadra nunca existiu, pois non creo que sexa de mérito vivir illado na consanguinidade e nas doenzas carenciais, sen outra opción que traballar a treo até que as forzas non falten e, entón, ser unha carga para os próximos. No que respecta ás especies, reapareceron elementos da escala trófica que se crían en perigo de extinción, algúns deles en números que superan calquera memoria pasada. O despunte nos números desas especies veu aparellado á desaparición / migración das persoas que alí moraban. Ende máis, apareceron dioivos, subiron as augas anegando veigas por días sen número, sucedéronse incendios provocados polos excluídos da propia terra, e unha grea de ben pensantes quixeron regresar ou simplemente recrearon no seu imaxinario mítico, a aldea que nunca foi, o agro que non volverá, a contra reforma da pureza ambiental, que non se vai dar, pois xa non hai nada que poidamos facer para reverter o proceso do cambio climático, o éxodo ou a desaparición da poboación rural, o cambio absoluto nas prioridades de vida e supervivencia.

Non concordo, nin falta que fai, con todos e cada un dos postulados do libro, mais iso non impide que non o celebre como o que é, unha aposta pola literatura como arte e unha tolemia necesaria. A charca, de Manuel Bivar resulta, na fin, recomendábel para aqueles que crean ter unha mente aberta a estímulos externos e desaconsellábel para quen se considere en posesión da verdade, funcione por consignas aprendidas ou practique o sectarismo máis túzaro e arrogante

E todo isto que lles contei como interpretación persoal deste libro A charca, que, ás veces, máis parece unha caverna illada e triste, mais que consegue desanoar certos circuítos neuronais, deixando así aberto o camiño para repensar certos temas (o sedentarismo, a non-reprodución, o ecoloxismo institucional, a vida fútil nas sociedades occidentais, a pornografía, a ideoloxía queer, etc). 

Ese desanoado neuronal debe resultar nunha volta de porca analítica que todos precisamos (eu o primeiro), non só para desenvolver técnicas de resiliencia individual e colectiva, senón tamén para repensar técnicas de insurrección obsoletas. Tamén, por descontado e, seguindo a Gramsci (ou non), para repensar a posibilidade da toma de posicións estratéxicas no eido cultural, seguindo unha aproximación ética que vaia alén do folclore, do autóctono ou dos camiños trillados. 

Non concordo, nin falta que fai, con todos e cada un dos postulados do libro, mais iso non impide que non o celebre como o que é, unha aposta pola literatura como arte e unha tolemia necesaria. A charca, de Manuel Bivar resulta, na fin, recomendábel para aqueles que crean ter unha mente aberta a estímulos externos e desaconsellábel para quen se considere en posesión da verdade, funcione por consignas aprendidas ou practique o sectarismo máis túzaro e arrogante.