A educación atópase nun momento decisivo. Non chega con introducir tecnoloxía nas aulas nin con actualizar contidos. O reto é máis fondo: preguntarnos que tipo de suxeitos estamos a formar nun mundo hiperconectado, acelerado e saturado de estímulos
O primeiro cuarto do século XXI estivo marcado por unha aceleración sen precedentes do mundo dixital. Nunha secuencia case sen transición —PCs, móbiles, internet, redes sociais e agora intelixencia artificial— transformouse radicalmente a forma na que nos comunicamos, accedemos ao coñecemento e nos relacionamos. Este proceso non foi neutro nin superficial: alterou os tempos da vida cotiá, os modos de atención e os procesos de maduración e construción da identidade, especialmente entre os máis novos.
A educación atópase así nun momento decisivo. Non chega con introducir tecnoloxía nas aulas nin con actualizar contidos. O reto é máis fondo: preguntarnos que tipo de suxeitos estamos a formar nun mundo hiperconectado, acelerado e saturado de estímulos. Como advertía Hannah Arendt, educar non é só preparar para o novo, senón asumir a responsabilidade de introducir ás novas xeracións nun mundo común que debe ser coidado e transmitido.
A experiencia educativa —e a experiencia humana— precisa de tempos lentos, de interrupcións, de momentos nos que, aparentemente, non pasa nada. A escola e os espazos educativos deberían protexer esa temporalidade: ler despacio, escribir con tempo, pensar sen présa; permitir procesos que non sexan inmediatamente avaliables nin cuantificables
En primeiro lugar, cómpre repensar a cuestión do tempo. Vivimos nun contexto que dificulta a espera e penaliza o baleiro. Todo debe ser inmediato, entretido, rendible. Porén, a experiencia educativa —e a experiencia humana— precisa de tempos lentos, de interrupcións, de momentos nos que, aparentemente, non pasa nada. A maduración require tolerar a frustración, o aburrimento e a incerteza. Sen eses tempos non hai integración psíquica nin pensamento elaborado, só resposta automática á estimulación constante. Hartmut Rosa sinala que a aceleración permanente rompe a nosa capacidade de establecer unha relación significativa co mundo: todo pasa, pero nada chega a quedar.
A escola e os espazos educativos deberían protexer esa temporalidade: ler despacio, escribir con tempo, pensar sen présa; permitir procesos que non sexan inmediatamente avaliables nin cuantificables. Tamén aprender a estar a soas con un mesmo, algo cada vez máis difícil nun ecosistema dixital que coloniza calquera instante de silencio.
En segundo lugar, resulta imprescindible recuperar o valor da intimidade como dimensión educativa. O mundo dixital transformou profundamente as fronteiras entre o íntimo, o privado e o público. O que antes se elaboraba no silencio, no tempo propio ou na relación próxima tende hoxe a ser exposto, compartido e validado en tempo real. Esta exposición constante non é neutra: dificulta os procesos de elaboración interna, a construción dun mundo propio e a posibilidade de reservar espazos que non estean sometidos á mirada allea.
Sen un espazo íntimo protexido, a identidade corre o risco de construírse exclusivamente en función da resposta externa, da visibilidade ou do recoñecemento inmediato
Educar tamén debería implicar ensinar a coidar eses marcos: saber que non todo debe ser mostrado, que non todo precisa ser compartido; entender que a intimidade non é illamento, senón condición de posibilidade para o pensamento, o desexo e a autonomía. Sen un espazo íntimo protexido, a identidade corre o risco de construírse exclusivamente en función da resposta externa, da visibilidade ou do recoñecemento inmediato.
Educar hoxe implica ensinar a ler o mundo, non só a consumilo. Formar conciencia crítica implica aprender a preguntar quen fala, desde onde, para quen e con que efectos
En terceiro lugar, a educación enfróntase ao desafío da conciencia crítica nun mundo saturado de información. Nunca houbo tanto acceso ao coñecemento nin tanta dificultade para comprendelo. O problema xa non é a escaseza de datos, senón a súa interpretación. Educar hoxe implica ensinar a ler o mundo, non só a consumilo. Donna Haraway lembrounos que todo coñecemento é situado: prodúcese desde unha posición concreta, cunha mirada parcial, atravesada por intereses, valores e relacións de poder. Non existen saberes neutros nin puntos de vista absolutos, tampouco no ámbito dixital.
Esta perspectiva resulta clave para pensar a educación crítica. As plataformas, os algoritmos e as redes sociais non só distribúen información: constrúen realidade, priorizan discursos e invisibilizan outros. Formar conciencia crítica implica aprender a preguntar quen fala, desde onde, para quen e con que efectos. Só así é posible escapar da ilusión dunha información obxectiva e asumir unha responsabilidade activa fronte ao coñecemento.
Por último, a educación enfróntase a un reto moral de gran calado. Internet fixo saltar polos aires moitos dos consensos implícitos que regulaban a convivencia. O contrato social do que falaba Rousseau dilúese nun espazo dixital no que a distancia, o anonimato e a ausencia de consecuencias erosionan a responsabilidade cara ao outro. A violencia, a humillación ou o desprezo circulan con facilidade, sen mediación nin reparación.
A educación ten unha responsabilidade irrenunciable: desacelerar os tempos da experiencia, protexer a intimidade como espazo de elaboración subxectiva, cultivar unha conciencia crítica situada e reconstruír unha ética compartida. Non para frear o futuro, senón para facelo habitable
Por iso, o desenvolvemento moral non pode quedar relegado ao ámbito privado nin reducido a unha cuestión individual. Precisa ser asumido como unha tarefa colectiva e interxeracional. Educar é tamén transmitir sentido de límite, conciencia do común e responsabilidade polos efectos das propias accións, tamén —e especialmente— no espazo dixital.
Nun contexto tecnoloxicamente avanzado pero humanamente fráxil, a educación ten unha responsabilidade irrenunciable: desacelerar os tempos da experiencia, protexer a intimidade como espazo de elaboración subxectiva, cultivar unha conciencia crítica situada e reconstruír unha ética compartida. Non para frear o futuro, senón para facelo habitable.
