O 11 de setembro de 2001, dezanove militantes de Al Qaeda secuestraron catro avións comerciais. Dous impactaron contra as torres do World Trade Center, outro contra o Pentágono e o cuarto estrelouse en Pensilvania despois de que os pasaxeiros intentasen recuperar o control do aparato. Morreron case 3.000 persoas. Vinte e cinco anos despois, o 11-S pode entenderse tamén como un punto de inflexión política e xeopolítica. Non porque os atentados expliquen por si mesmos o que veu despois, senón porque puxeron fin ao clima de confianza que dominara boa parte da década de 1990 e induciron respostas que modificaron fondamente as democracias occidentais. A seguridade pasou a dominar as axendas políticas, Washington embarcouse en dúas longas guerras e a orde internacional saída da Guerra Fría comezou a revelar as súas contradicións e fendas.
A caída do bloque soviético alimentara a expectativa de que a democracia liberal, a economía de mercado e a cooperación internacional se expandirían de forma progresiva. Francis Fukuyama condensou aquel clima na coñecida tese da «fin da historia». Non afirmaba que fosen desaparecer as guerras ou os conflitos, senón que o liberalismo democrático quedara sen unha ideoloxía rival capaz de propoñer un modelo político universal alternativo. Samuel Huntington formulou pouco despois unha interpretación diferente. Consideraba que as identidades culturais e relixiosas adquirirían maior importancia nos antagonismos posteriores á Guerra Fría. O 11-S pareceu confirmar o seu «choque de civilizacións», se ben esa lectura favorecía unha perigosa simplificación. Al Qaeda era unha organización xihadista, non a expresión política do islam no seu conxunto. Reducir os atentados a un conflito entre civilizacións confundía unha ideoloxía extremista cunha comunidade relixiosa enormemente diversa.
Alén deste debate, os atentados modificaron as prioridades políticas ao demostrar que a superioridade militar dunha superpotencia non protexía fronte a calquera tipo de ameaza. Unha organización transnacional relativamente pequena conseguira atacar os principais símbolos do poder económico e militar norteamericano. A loita contra o terror pasou a ocupar un lugar central na política exterior e na seguridade interior. A intervención en Afganistán respondeu inicialmente á necesidade de desarticular Al Qaeda e derrubar o réxime talibán que lle daba acubillo. A invasión de Iraq en 2003 foi unha decisión diferente, ben que se beneficiou do clima creado pola «guerra contra o terror». Xustificouse en boa medida pola suposta existencia de armas de destrución masiva que nunca existiron. O resultado foi unha ampliación do conflito que comprometeu durante anos enormes recursos de Washington e dividiu os seus aliados.
A transformación afectou tamén o interior das democracias. A Patriot Act ampliou as facultades de investigación e vixilancia das autoridades estadounidenses. Guantánamo, as detencións indefinidas, as «entregas extraordinarias» e o recurso á tortura revelaron ata onde podía chegar a excepcionalidade invocada en nome da seguridade. Giorgio Agamben empregou o concepto de «estado de excepción» para analizar como as medidas presentadas como extraordinarias poden converterse en instrumentos estables de goberno. Pola súa banda, Didier Bigo estudou como a represión do extremismo, a inmigración e o control de fronteiras pasaron a ser xestionados mediante unha mesma lóxica securitaria, fundindo ámbitos anteriormente diferenciados. Os ataques non suprimiron as garantías das democracias occidentais, pero alteraron o equilibrio entre liberdade e seguridade e lexitimaron mecanismos de control que antes atopaban maiores resistencias.
Regresan as lóxicas hexemónicas e as esferas de influencia, mentres o mundo tende a reorganizarse arredor de bloques e alianzas rivais. Dentro das propias democracias, o auxe dos populismos autoritarios e do iliberalismo corroe contrapesos institucionais, dereitos e pluralismo
Ese desprazamento axuda a entender algunhas condicións que favoreceron o auxe do iliberalismo. Non existe unha relación directa entre o 11-S e o crecemento de movementos e gobernos que, mantendo as eleccións, debilitan os contrapesos institucionais, o pluralismo ou determinados dereitos. As causas son múltiples. Pero a resposta aos atentados contribuíu a normalizar un repertorio centrado na ameaza permanente, a ampliación da vixilancia e o endurecemento das fronteiras. Medrou ao mesmo tempo a islamofobia e a asociación entre inmigración musulmá, inseguridade e violencia organizada, explotada despois pola extrema dereita. Para o Estado español, esa dinámica adquiriu dimensión propia cos atentados do 11 de marzo de 2004. A partir de entón, a ameaza xihadista deixou de percibirse como un problema fundamentalmente exterior.
Mentres Washington concentraba recursos políticos, militares e económicos nesa fronte, estaba a cambiar a distribución do poder internacional. China medraba económica e militarmente, Rusia recuperaba capacidade de coerción e a crise financeira de 2008 minguaba a confianza na globalización e nas institucións occidentais. Ningún destes procesos foi provocado directamente polo 11-S. As guerras de Afganistán e Iraq, con todo, absorberon durante anos enormes recursos, desviaron atención estratéxica e deterioraron a credibilidade de Washington. A orde liberal dependía da superioridade material de Estados Unidos, pero tamén da aceptación dunhas institucións e dunhas normas presentadas como aplicables a todos. A invasión de Iraq, as prácticas daquela campaña e, anos despois, a intervención en Libia reforzaron no Sur Global a percepción de que Occidente aplicaba esas normas de maneira selectiva.
A violencia islamita tampouco desapareceu, aínda que perdeu a posición central que ocupou na política internacional nos anos inmediatamente posteriores ao 11-S. Al Qaeda fragmentouse e o autodenominado Estado Islámico chegou a controlar amplos territorios de Siria e Iraq antes da derrota do seu califato. Desde entón, diversas organizacións aproveitaron a debilidade estatal, os conflitos armados e o limitado control institucional de determinadas rexións para implantarse noutros escenarios. O Sahel é hoxe un dos máis relevantes. Alí operan grupos vencellados a Al Qaeda e ao Estado Islámico nun contexto de golpes militares, retirada das potencias occidentais e crecente presenza rusa. A evolución mostra os límites da resposta iniciada en 2001. A superioridade militar permite desmantelar organizacións e arrebatarlles territorio, pero non elimina as condicións políticas que favorecen a súa reprodución.
O 11-S non causou estes procesos, pero marcou o final da confianza, herdada de 1989, nunha expansión progresiva da democracia liberal impulsada pola globalización e o multilateralismo. A historia, que Fukuyama declarara concluída, volveu coa súa carga habitual de conflito, rivalidade e incerteza
O sistema internacional de 2026 é moi diferente do que existía cando se produciron os atentados. O predominio estadounidense deu paso a unha competencia entre grandes potencias que desgasta as institucións multilaterais cando as súas regras chocan cos intereses dos Estados máis poderosos. O dereito internacional segue sendo unha referencia común, pero sofre incumprimentos e aplicacións selectivas que erosionan a súa autoridade. Regresan as lóxicas hexemónicas e as esferas de influencia, mentres o mundo tende a reorganizarse arredor de bloques e alianzas rivais. Dentro das propias democracias, o auxe dos populismos autoritarios e do iliberalismo corroe contrapesos institucionais, dereitos e pluralismo. O 11-S non causou estes procesos, pero marcou o final da confianza, herdada de 1989, nunha expansión progresiva da democracia liberal impulsada pola globalización e o multilateralismo. A historia, que Fukuyama declarara concluída, volveu coa súa carga habitual de conflito, rivalidade e incerteza.
