A nosa moderna e impecable civilización vive nunha contradición que fai rir a calquera con dous dedos de fronte: hoxe manda a ciencia coma se fose un boticario de garda armado cunha vara de avelaíña e mañá xa se saberá. Dende todos os púlpitos ministeriais lémbrannos as regras de ouro para acadar unha vellez de vitrina e formol clínico: comer pouco coma un paxariño con depresión, evitar o viño coma se fose auga bendita para espantar os demos, non fumar, someterse a dietas estritas que saben a pura tristeza de hospital e erguerse a correr en cintas mecánicas dentro dun ximnasio que parece unha nave espacial para marcianos sen humor.

Aí está, sen ir máis lonxe, a gran trampa de vivir baixo a férula destas institucións: se tanto obedeces as súas ordes por medo a todo, ao final acabas cruzando as portas dun centro médico por calquera parvada... e alí é onde se cumpre o castigo divino. Convertido no destino final de quen pasa a vida con demasiadas cautelas, o hospital encárgase de rematarte coa súa propia artillaría culinaria: un xantar a base de purés descoloridos e verzas tristes, que non comería nin o teu can se tivese que facelo. Unha verdadeira inxuria gastronómica servida nunha bandexa de plástico, ideal para que o enfermo perda a pouca saúde que lle quedaba, só de ver flotar aquel caldo sen alma.

Mais este control tecnócrata agocha unha profunda fenda de inxustiza social: hoxe en día, acceder a unha contorna sa, ao tempo de lecer ou a alimentos de calidade xa non é froito dunha escolla libre, senón un privilexio. A precariedade urbana condena a moita xente a vivir nunha espiral de estrés, vivendas indignas e dietas baratas pero nocivas, impoñendo un estilo de vida onde o benestar se converte nun luxo mercantilizado mentres o individuo queda abandonado á súa propia sorte.

Galicia é unha das zonas do mundo con máis persoas centenarias que gozan dunha lonxevidade saudable. Para saber o porqué, na obra vaise na procura da evidencia científica, pero non abonda. É preciso sentarse a carón dos maiores e contemplar sen présa o lume lento das súas palabras; só así entenderemos como as claves culturais condicionan de forma determinante as claves biolóxicas

A evidencia dos centenarios: cando a cultura supera a norma

Con todo, se un mira cara atrás coa ollada fonda de quen viu pasar sesenta e sete vendimas, alí onde as lareiras afuman os xamóns coa graxa bendita e o viño da terra lle devolve a cor e a alma aos defuntos (fronte á frouxeza mansa dos integrados nas cidades e a costa, que medraron ao pairo do asfalto), atopamos unha realidade que lle tira o manual de instrucións á cara aos sabios.

Como ben recolle o ensaio A arte de non morrer. Antropoloxía da lonxevidade galega, escrito polo chantadino Roberto Fernández Álvarez e premiado co galardón Ramón Piñeiro, Galicia é unha das zonas do mundo con máis persoas centenarias que gozan dunha lonxevidade saudable. Para saber o porqué, na obra vaise na procura da evidencia científica, pero non abonda. É preciso sentarse a carón dos maiores e contemplar sen présa o lume lento das súas palabras; só así entenderemos como as claves culturais condicionan de forma determinante as claves biolóxicas.

Mais a sorpresa non queda só nos nosos lindes. Se cruzamos Asia para mirar cara ás illas de Okinawa, en Xapón, decatámonos de que a sabedoría dos nosos avós non é unha excepción local, senón un eco universal. Alí, no outro extremo do planeta, os centenarios repiten exactamente o mesmo patrón: pel curtida polo sol, traballo constante e cero obsesións estériles. Fronte ao boticario moderno, tanto en Ourense coma en Okinawa atopamos persoas que chegaron aos cento dous anos fumando a súa pipa, trafegando o seu viño ou o seu té, e comendo produtos tradicionais sen saber o que é un carallo dunha caloría nin unha moderna graxa saturada.

O mito da cinta de correr e o suor sen alma

Un dos grandes desvaríos da vida moderna reside na forma en que inventamos o movemento, convertido hoxe en ritual case pagán e ridículo. Hoxe en día, a maioría da xente pasa oito horas sentada nunha oficina illada do mundo coma un ermitán sen fe, para logo correr a un ximnasio (cunha profunda culpa nos lombos) a correr sobre estúpidas cintas estáticas que non van a ningures, ou a levantar rodas de tractor sen o nobre obxectivo de levar a máquina á veiga, senón simplemente para cumprir cunha cota estética ditada por unha aplicación do móbil que lles di cando respirar.

Fronte a este patético trote, os nosos avós practicaban o movemento con substancia, o que no libro se define a través do valor da laboriosidade e do adestramento na resiliencia. O traballo no campo, o coidado da vaca que muxe nos prados, o labor de labrar a terra ou camiñar dez quilómetros polas corredoiras para ir á feira non eran pasatempos de ocio estético, nin obrigas dun reloxo intelixente. Eran tarefas útiles, constantes e sostidas, onde o suor tiña o sabor do deber cumprido e a terra devolvía en froitos o agarimo que se lle daba, sen necesidade de pagar unha cota mensual para sufrir en calzóns diante dun televisor. Unha filosofía irmá do Ikigai xaponés: o motor vital de levantarse cada mañá cun propósito útil e real, ben sexa coidando o horto ourensán ou cultivando a terra en Okinawa.

Esta fonda fenda vital vese xa dende o berce: mentres o neno de cidade chega ao campo e sinte un verdadeiro malestar cando unha herbeira lle roza unha perna, o rapaz da aldea goza e celebra o que para o outro é tormento, integrando a rozadura coa naturalidade de quen non teme a textura agreste da vida.

O verdadeiro segredo non está en deixar de vivir por estúpido medo a morrer, senón en recuperar a cordura dunha vida máis natural, un chisco máis larpeira e fondamente conectada coa terra e coa comunidade, na que os puritanos de iogur desnatado poidan bailar sós en festas sen música mentres nós brindamos polo milagre de respirar lonxe dunha bandexa de puré clínico

A ditadura dos alarmistas e o pracer de vivir

Outro factor criminal nesta ecuación é o peso psicolóxico dunha época gobernada por alarmistas profesionais. Vivimos rodeados dunha rede sufocante de alertas sanitarias, tabús alimentarios e recomendacións de barómetro que xeran un estrés crónico e permanente. O medo a enfermar, a comer o prohibido (coma se fose un delito desfrutar dun bo anaco de pan con nata e azucre nos tempos de infancia) ou a envellecer de maneira incorrecta sométenos a unha presión de inquisidor medieval, coma se a propia vida fose unha enfermidade incurable que hai que vixiar segundo por segundo.

A fondo, esta visión grisalla e cuadriculada non é casualidade: é a filla lexítima da gran maquinaria de seguros e do negocio da prevención, que converteran a nosa existencia nun mero perfil de risco. Para esta xente, o azar e a ventura son inimigos a exterminar.

Pola contra, os nosos vellos lonxevos (os de Ourense coma os de Okinawa) caracterizáronse sempre por unha actitude vital libre de paranoias. O libro afonda nisto a través da teoría do metasentidiño e o modelo saudade-festa, que atopamos idéntico no concepto do Moai xaponés: redes veciñais e comunitarias de apoio mutuo inquebrantables. Desfrutar dunha boa cazola sen remordementos, compartir unha cunca de viño cos veciños á sombra dun carballo, rir en comunidade e manter uns lazos fortes alimentaban unha saúde emocional que ningún laboratorio sabe medir.

Mais a verdadeira lección que nos deixa esta comunidade global non é só a ausencia de medo, senón entender que a saúde non é un asunto estritamente individual, senón unha construción colectiva. A felicidade, a aceptación da vida coas súas ledicias e as súas dores, e o apoio mutuo actúan como un escudo biolóxico perfecto que combate a soidade non desexada. Porque como diría calquera vello de aldea cun báculo e un sorriso nos beizos: un bo prato de caldo (dos de verdade, non os de hospital) e unha risa a tempo curan máis que cen tratados de boticarios escrupulosos e amargados.

En definitiva, a historia destes centenarios que desafiaron as normas demóstranos que a ciencia a miúdo tenta medir en laboratorios o que para os nosos avós (aló nas aldeas galegas ou nas illas do Pacífico) foi simplemente unha sabedoría cultural e vital. O verdadeiro segredo non está en deixar de vivir por estúpido medo a morrer, senón en recuperar a cordura dunha vida máis natural, un chisco máis larpeira e fondamente conectada coa terra e coa comunidade, na que os puritanos de iogur desnatado poidan bailar sós en festas sen música mentres nós brindamos polo milagre de respirar lonxe dunha bandexa de puré clínico.