INTRODUCIÓN

A inacción e o abandono do territorio, permitiron que amplas superficies evolucionen de forma espontánea, condicionada por intervencións humanas desproporcionadas ou inadecuadas. O resultado é unha acumulación excesiva de combustible vexetal e á ausencia dunha xestión silvícola multifuncional e sostible dos ecosistemas forestais

A partir das observacións que diversas persoas trasladáronme, presento neste artigo un exemplo do que considero unha adecuada aplicación práctica da extensión forestal. Utilizarei como punto de referencia as actuacións que propón o Decreto 140/2021, do 30 de setembro, polo que se aproba a primeira revisión do Plan forestal de Galicia 2021-2040, Cara á neutralidade carbónica, centrándome no seu primeiro quinquenio de execución.

Con frecuencia cúmprese o coñecido principio de que “as árbores non deixan ver o bosque”. A inacción e o abandono do territorio, permitiron que amplas superficies evolucionen de forma espontánea, condicionada por intervencións humanas desproporcionadas ou inadecuadas. O resultado é unha acumulación excesiva de combustible vexetal e á ausencia dunha xestión silvícola multifuncional e sostible dos ecosistemas forestais.

A IMPLANTACIÓN DEBE SINERGIARSE COA IMPLEMENTACIÓN.

A Estratexia Forestal Española constitúe o marco de referencia que establece as directrices para unha xestión sostible e multifuncional dos montes españois. O seu desenvolvemento operativo, é dicir, a súa implementación, corresponde ao Plan Forestal Español.

En Galicia, con todo, prodúcese un paradoxo consistente en que nin o Plan forestal de Galicia nin a súa revisión vixente Decreto 140/2021, do 30 de setembro, derivan dunha implantación estratéxica previa. É dicir, existe un plan, pero non unha estratexia formal que o sustente.

DIRECTICES DOS PLANS FORESTAIS.

As directrices das Nacións Unidas establecen que todo plan forestal debe basearse en catro principios básicos:

1. Planificación.

A política forestal non pode improvisarse. Debe responder a unha estratexia definida, con obxectivos, prioridades, prazos e medidas de actuación claras.

2. Compromiso.

A planificación require financiamento suficiente e compromisos orzamentarios reais que permitan alcanzar os obxectivos previstos

3. Consenso e participación.

A planificación forestal debe construírse mediante o diálogo entre administracións, propietarios, sector forestal, organizacións ambientais e sociedade civil. En España, o dereito á información e á participación pública en materia ambiental está regulada pola Lei 27/2006, que incorpora a normativa europea nesta materia.

4. Avaliación e seguimento.

Todo plan forestal debe poder avaliarse mediante criterios e indicadores verificables, que permitan determinar o grao de cumprimento dos obxectivos e a eficacia das medidas adoptadas.

APLICACIÓN AO PLAN FORESTAL DE GALICIA 2021-2040.

O Decreto 140/2021, do 30 de setembro, cumpre formalmente estas directrices. Con todo, presenta debilidades significativas:

Moitos indicadores aínda non dispoñen de información suficiente para avaliar adecuadamente o grao de cumprimento dos obxectivos.

Persisten indefinicións en materia de financiamento e prazos de execución.

Aínda que se define como o instrumento básico da política forestal galega, a súa aplicación práctica é limitada.

DIFERENZAS ENTRE O PFG E Os PORF.

A normativa galega distingue dous instrumentos principais de planificación forestal:

• O Plan forestal de Galicia (PFG), que define a estratexia xeral da política forestal e establece os obxectivos e directrices de carácter global. 

• Os Plans de ordenación dos recursos forestais (PORF), que desenvolven e concretan esa planificación sobre o territorio.

O PFG actúa como un documento director que fixa as liñas estratéxicas xenerais, pero non determina directamente os usos concretos do chan nin a xestión detallada dos montes. Esta función correspóndelle aos PORF, instrumentos encargados de aplicar a planificación en cada Distrito Forestal, definindo usos, criterios e actuacións específicas.

INICIATIVAS E PROGRAMAS DE ACTUACIÓN

De acordo coa normativa estatal e autonómica vixente, a planificación forestal desenvólvese mediante un proceso xerarquizado ou “en fervenza”, articulado en diferentes escalas territoriais:

• Planificación forestal estratéxica (macroplanificación): desenvólvese a nivel nacional e autonómico mediante os plans forestais, dentro do marco establecido pola planificación forestal estatal.

• Planificación forestal táctica (mesoplanificación): aplicada a escala subrexional ou comarcal mediante os PORF.

• Planificación forestal operativa ou executiva (microplanificación): materializada mediante proxectos de ordenación de montes e instrumentos de xestión forestal sostible aplicados a escala monte ou parcela, incluíndo documentos de xestión, códigos de boas prácticas e modelos silvícolas.

Esta liña de actuación busca impulsar o desenvolvemento territorial dos instrumentos de planificación e ordenación forestal, e garantir a calidade da xestión forestal sostible.

Para iso, exponse os seguintes obxectivos prioritarios:

• Definir unha metodoloxía que permita avaliar e supervisar o grao de cumprimento dos programas, medidas e instrumentos incluídos no PFG, prestando especial atención ao seguimento continuo dos indicadores establecidos.

• Precisar o contido, alcance e criterios de aplicación dos PORF en cada Distrito Forestal.

ASPECTOS MÁIS DESTACABLES NA PLANIFICACIÓN FORETAL ESTRATÉXICA GALEGA EN RELACIÓN AOS INCENDIOS FORESTAIS

GOBERNANZA DO MONTE GALEGO

O Decreto 140/2021, inclúe na medida VI.3.1 (Iniciativas de desenvolvemento lexislativo), indicadores de seguimento destinados a medir o grao de cumprimento dos obxectivos estratéxicos. Con todo, devanditos indicadores evidencian que varios dos compromisos normativos previstos non foron materializados.

En materia de incendios forestais, o propio Decreto establece para o primeiro quinquenio de aplicación (2021-2025), como actuación prioritaria a “Modificación da Lei 3/2007, do 9 de abril, de prevención e defensa contra os incendios forestais en Galicia”, así como a aprobación do seu correspondente desenvolvemento regulamentario.

Ningunha destas actuacións realizouse, o que limita a aplicación efectiva da norma e mantén un marco lexislativo desactualizado respecto aos obxectivos establecidos polo propio plan e reduce a eficacia global do sistema, afectando negativamente á prevención, a capacidade de resposta e a coherencia territorial das actuacións.

As principais carencias identificadas son:

Ausencia de revisión da Lei de incendios forestais e ausencia de desenvolvemento regulamentario, o que impide a súa aplicación plena e efectiva.

Falta de actualización dos Plans de Defensa de Distrito Forestal (PLADIF), que continúan sustentándose en criterios parcialmente obsoletos e afastados da realidade actual, especialmente en relación aos incendios de quinta ou sexta xeración.

Ausencia dunha redistribución de medios nos distritos forestais, manténdose dotacións desfasadas e pouco adaptadas ás necesidades actuais. Esta situación limita a eficacia operativa e contradí as recomendacións formuladas polo Grupo de Expertos de apoio á Comisión do Parlamento de Galicia sobre Incendios Forestais (GEPIF) no seu informe de xullo de 2019.

Insuficiente integración entre a planificación forestal estratéxica e a operativa, o que xera incoherencias e perda de eficacia. Rómpese así a necesaria sinerxía entre implantación e implementación. Un exemplo recente foi o comportamento do Sistema Estrutural do Mando Operativo (SEMOP), incorporado formalmente nos últimos PLADIGA, pero cuxa implementación práctica mostrou deficiencias durante a xestión de grandes incendios forestais (GIF), especialmente cando estes alcanzan comportamentos propios de incendios de quinta ou sexta xeración.

DISTRITOS FORESTAIS. REDISTRIBUCIÓN DE MEDIOS

O modelo debe evolucionar. Desde un enfoque reactivo e estacional, cara a outro baseado na prevención, a profesionalización e a permanencia. Dun “dispositivo de emerxencia”, aínda “servizo público permanente de xestión do territorio”

Os distritos forestais constitúen as unidades operativas fundamentais para os labores de prevención e extinción de incendios. A súa eficacia depende dunha planificación actualizada e dun modelo de gobernanza coherente.

Os recursos humanos non deben concibirse exclusivamente como “brigadas de extinción”, senón como parte dunha política integral de xestión do territorio rural que contribúa a manter o monte xestionado, produtivo e habitado

O informe de GEPIF sinala que:

Non basta con aumentar os medios na campaña estival.

É necesario acometer un reaxuste estrutural e permanente dos recursos humanos.

Debe avanzarse cara a equipos permanentes, especializados e operativos todo o ano.

O sistema debe requilibrarse, outorgando maior peso á prevención estrutural fronte á mera resposta ante emerxencias.

En síntese, o modelo debe evolucionar:

Desde un enfoque reactivo e estacional, cara a outro baseado na prevención, a profesionalización e a permanencia.

Dun “dispositivo de emerxencia”, aínda “servizo público permanente de xestión do territorio”