Tremoia III
A Cartografía do Medo: O Comodín de Sangue e a Ortopedia do Consenso
A Transición española non foi un proceso de paz senón unha operación de enxeñaría política de alta intensidade, onde a violencia non funcionou como un residuo do pasado, senón como o método estrutural do presente. O corazón do labirinto, esa intelixencia represiva que mudou o uniforme pola gravata sen perder o instinto, entendeu axiña que a concordia democrática era un mercado, no que era moito máis lucrativo administrar cadáveres que resolver as causas que os producían. A intelixencia represiva do réxime non precisaba crear o caos dende o nada; abondaba con infiltralo, instrumentalizalo e xestionalo para que a rabia e o chumbo actuasen como o combustible simbólico que mantiña a maquinaria en marcha baixo unha nova capa de lexitimidade.
A Reciclaxe do Terror: A Pervivencia do TOP e da Brigada Político-Social
A historiografía oficial da Transición adoita venderse como un proceso de "ruptura pactada", unha sorte de escamoteo político onde as vellas estruturas autoritarias se disolveron por arte de maxia no ácido da liberdade. Porén, se desmontamos a arquitectura de seguridade e xustiza do Estado, o que agroma é unha realidade moito máis cínica: unha operación de enxerto institucional, unha reedición do gatopardismo. As ferramentas máis afiadas do franquismo non foron enviadas ao ferro vello, senón que foron rebautizadas e integradas no novo réxime para garantir que a disidencia real seguise a petar contra un teito de cristal e un chan de chumbo.
A Audiencia Nacional: O TOP con Toga de Estrea
O 4 de xaneiro de 1977, mentres o país ollaba coa boca aberta cara ás futuras furnas, o BOE publicaba unha manobra de ilusionismo: a disolución do Tribunal de Orde Pública (TOP)1 e a creación fulminante da Audiencia Nacional. Non foi unha xubilación, foi unha mudanza de despacho. O TOP fora deseñado en 1963 para detraer do ámbito castrense a persecución do "delito político", dándolle un verniz de civilidade á represión. A Audiencia Nacional herdou a súa competencia centralizada e a súa sede madrileña, crebando o principio democrático do "xuíz natural" (aquel que debe impartir xustiza no lugar onde se comete o acto). Esta centralización permite ao Estado manter un control de laboratorio sobre os procesos que afectan á "razón de Estado".
A continuidade foi tan obscena que os mesmos maxistrados que pola mañá asinaban sentenzas contra traballadores e estudantes, baixo o selo do TOP, pola tarde xuraban o cargo na Audiencia Nacional. Nomes como Rafael de Mendizábal Allende2 (o primeiro en presidir a AN), ou maxistrados como Rafael Gómez Chaparro3, Ricardo Varón Cobos4, José Mateu Cánoves, Jaime Mariscal de Gante, Ruiz de la Cuesta ou José Honorio Galán Cáceres simbolizan este fío que nunca rompeu. Só houbo un cambio de denominación. A Audiencia pasou de perseguir a "propaganda ilegal" a xestionar conceptos elásticos como o "terrorismo" ou o "narcotráfico" que, anticipando as estratexias do lawfare contemporáneo, serven para criminalizar calquera movemento que poña en dúbida a unidade patrimonial do búnker. Entre os maxistrados procedentes do TOP, que farían carreira na Audiencia Nacional e posteriormente no Tribunal Constitucional, estarían Jerónimo Arozamena Sierra (que despois sería Vicepresidente dese Tribunal) e Eugenio Díaz Eimil.
Da Brigada Político-Social ás Cloacas: O ADN da Impunidade
Se a Audiencia Nacional foi a fachada xurídica, a Brigada Político-Social (BPS)5 foi o músculo agachado que nunca deixou de "traballar". A policía política do réxime, mestra en torturas e vixilancia sistemática, non sufriu ningunha depuración. O novo Corpo Superior de Policía absorbeu a totalidade destes cadros, baixo a escusa tecnocrática da "pericia profesional".
O caso de Roberto Conesa é paradigmático: de ser o "gran inquisidor" de Franco, pasou a dirixir a Brigada Central de Información baixo o báculo de Rodolfo Martín Villa6. Con eles, a infiltración deixou de ser unha mera ferramenta de obtención de datos para converterse nunha estratexia de coxestión do inimigo. O Estado asumira axiña a lección do fito fundacional de 1975, cando Mikel Lejarza ("El Lobo") operara nas entrañas de ETA baixo as ordes do SECED: a mellor forma de controlar o calendario do terror era sentar á propia intelixencia na mesa onde se deseñaban os atentados. Baixo este novo mando democrático, a vella metodoloxía da BPS (infiltración, chantaxe e violencia extralegal) non se extirpou, senón que se refinou e sistematizou. Esta herdanza deu orixe ás "cloacas" do Estado, onde axentes como Antonio González Pacheco, "Billy el Niño", non só conservaron o posto, senón que foron condecorados mentres os seus expedientes de tortura durmían nos arquivos blindados.
O Caso Moa e a Triangulación das Sombras: A Mutación do Espantallo
O reverso máis sarcástico desta ortopedia do consenso atópase na propia traxectoria dos fabricantes do perigo a medida. O Protectorado nunca operou con peóns homoxéneos; precisaba perfís versátiles que combinasen a delación oportuna, a infiltración a soldo e a reciclaxe ideolóxica. A historia dos GRAPO e do PCE(r) non se pode explicar sen a súas sombras: a traizón profesionalizada de José Luis Espinosa Pardo e a metamorfose mediática de Pío Moa.
O caso de Pío Moa (un dos ideólogos e cadros dirixentes dos GRAPO, implicado directamente na estratexia operativa do grupo durante a vaga de atentados de 1975), ilustra á perfección o destino final dos materiais de refugallo do sistema. Moa non sufriu o ostracismo nin o soto químico; tras ser expulsado en 1977 e beneficiarse dunha Amnistía que lle limpou as mans de sangue sen pasar apenas polas celas, sufriu unha mutación útil. Décadas despois, transmutado en historiador de cabeceira do neofranquismo e azoute mediático do nacionalismo, a súa figura pecha o círculo perfecto do Protectorado: o mesmo home que no 75 subministraba o "comodín de sangue" necesario para xustificar os estados de excepción de Martín Villa, hoxe encárgase de redactar os manuais de revisionismo histórico que lexitiman a herdanza dese espolio. O verdugo de onte é o perito da amnesia de hoxe.
Pero Moa só foi a punta de lanza cultural dunha engrenaxe moito máis profunda e tétrica. Se o búnker precisaba un freo de man loxístico no momento exacto en que a Transición tremía, ese foi o verdadeiro axente total: José Luis Espinosa Pardo. El representa o fío directo entre o tricornio, o soto de Gobernación e a bomba. Infiltrado dende o nacemento da OMLE e os GRAPO, a súa nómina como confidente de Roberto Conesa corría en paralelo á súa escalada terrorista, que o levou a dirixir a seguridade do MPAIAC e a organizar, en 1978, o intento de asasinato de Antonio Cubillo en Alxeria baixo as ordes directas do Ministerio do Interior. Tamén se infiltrou no FRAP, asistindo como delegado ao congreso do PSOE de Suresnes e vindo a entregar a 18 dos 20 membros do comité central do PCE(r). O polifacético Espinosa Pardo é a proba física de que o Protectorado non agardaba a que a disidencia actuase: sentaba ao seu propio diñeiro público na mesa onde se mercaban os detonadores.
Dous homes, dúas saídas de emerxencia: onde Espinosa puxo a infiltración, Moa puxo o verniz intelectual. Ao final, o taboleiro de 1978 demostrou a súa eficiencia fidalguista: os que puxeron os mortos na rúa quedaron confinados no esquecemento ou no réxime FIES, mentres o sistema reciclaba aos seus fontaneiros, asustaba coas súas pantasmas e premiaba aos seus conversos coa comodidade dunha tertulia de moqueta.
O Idilio do Felipismo coas Sombras
Esta engrenaxe de continuidade alimentouse de nomes que operaban baixo a mesma lóxica de impunidade. José Sainz González, Xefe Superior de Policía de Bilbao na década dos 70, convertido en Subdirector Xeral de Seguridade posteriormente, e Celso Galván (que transmutou sen complexos de represor político en protector da Casa Real), foron pezas clave nesta reciclaxe institucional. Mentres en Valencia Benjamín Solsona Cortés ("El Galletas") e en Madrid Conrado Delso Pérez seguían ascendendo e coleccionando medallas, o Estado consolidaba un modelo onde o coñecemento dos baixos fondos era un activo máis valioso que a propia ética democrática.
Foi durante o mandato de Felipe González cando este proceso acadou a súa plenitude. Lonxe de desmantelar o aparello herdado, o felipismo estableceu un vínculo de entendemento e utilidade con esta elite policial. Baixo o seu goberno, este grupo de axentes non só preservou as súas carreiras, senón que logrou unha "segunda vida" profesional:
Transplante de Metodoloxía: Trasladaron as técnicas de interrogatorio e o control social da ditadura, directamente, ao núcleo das novas estruturas de seguridade do Estado.
O Pacto de Silencio: O Goberno de González blindou o pasado destes axentes, a cambio de que eles mantiveran o control do presente, utilizando a súa "experiencia" na guerra sucia contra novas ameazas.
Barrionuevo: O Elitista do "Saber Facer"
Se a BPS puxo os nomes e o método, o ministro socialista de carné puxo o selo de distinción e o escudo do Estado. A súa chegada ao Ministerio do Interior, co primeiro goberno de Felipe González, non foi a dun militante obreiro en busca de xustiza, senón a dun elitista que entendía o poder como un exercicio de autoridade vertical. José Barrionuevo non viu nos vellos cadros de Conesa a uns verdugos que depurar, senón a unha elite operativa fidalguista, lista para ser redirixida baixo un novo mando.
Baixo o seu mandato, a simbiose entre o novo poder socialista e a vella garda franquista selouse a través de tres eixes de ferro:
A "Operatividade" por riba da Ética: Barrionuevo defendeu publicamente a profesionalidade de homes como Conesa ou "Billy el Niño". Con esa soberbia de clase que despreza o escrutinio público, impuxo a tese de que a seguridade do Estado, e a pericia dos seus represores, prevalecían sobre calquera demanda de xustiza transicional.
Os Fondos Reservados como Osíxeno: Foi baixo a súa xestión onde o uso de diñeiro público opaco se converteu no combustible da guerra sucia. Barrionuevo no só coñecía a existencia destas estruturas, senón que, dende a súa posición de privilexio institucional, as dotou dos recursos necesarios para que a "metodoloxía da ditadura" fose, na práctica, máis eficaz e impune que nunca.
O Escudo da Fidalguía Institucional: A súa lealdade aos seus subordinados, incluso ante probas clamorosas de tortura, enviou unha mensaxe nítida ás cloacas: o Goberno non só toleraba o traballo sucio, senón que o amparaba cunha impunidade señorial.
...continuará
Notas
1 O Tribunal de Orde Pública (TOP) foi unha instancia xudicial especial, operativa entre 1963 e 1977, deseñada para subtraer os delitos políticos da xurisdición militar e dotalos dunha aparencia de legalidade civil. A súa función principal foi a represión do movemento obreiro e estudantil, criminalizando condutas que noutras democracias eran dereitos fundamentais. Coa súa disolución o 4 de xaneiro de 1977, a maioría dos seus cadros e recursos foron transferidos de forma inmediata á acabada de crear Audiencia Nacional, que asumiu as competencias en delitos de terrorismo e ámbito estatal, garantindo así a permanencia de certas inercias xudiciais no novo período democrático.
2Rafael de Mendizábal Allende: Maxistrado e alto cargo da administración de xustiza cun papel determinante na institucionalización da nova planta xudicial postfranquista. Foi o primeiro presidente da Audiencia Nacional tras a súa creación en 1977, órgano que substituíu ao Tribunal de Orde Pública (TOP) e do que el mesmo foi o principal deseñador técnico baixo as ordes de Landelino Lavilla. A súa xestión nesa etapa inicial foi crucial para organizar o tratamento xudicial do terrorismo e dos delitos económicos de ámbito nacional. Posteriormente, exerceu como xuíz do Tribunal Constitucional (1992–2001) e ocupou a presidencia de sala no Tribunal Supremo. Malia a súa imaxe de xurista técnico e modernizador, a súa figura é sinalada polos críticos como o arquitecto que permitiu a reconversión dos cadros xudiciais da ditadura cara ás novas institucións sen realizar unha depuración de responsabilidades, garantindo así a continuidade funcional do estamento xudicial durante o proceso de cambio político.
3Rafael Gómez Chaparro: Maxistrado vinculado ao sector máis integrista da xudicatura española, procedente do extinguido Tribunal de Orde Pública (TOP). Actuou como o «garante da impunidade» desde o estrado. Como xuíz instrutor de sumarios cruciais para a estabilidade do réxime, como o da Matanza de Atocha (1977), a súa xestión caracterizouse por unha deliberada opacidade e pola concesión de beneficios procesuais que permitiron a fuxida de cerebros operativos do terrorismo ultra. A súa figura simboliza a «mudanza de pel» da xustiza española: a reciclaxe de xuíces formados na represión política do franquismo para ocupar postos estratéxicos na Audiencia Nacional, asegurando que as conexións entre os servizos secretos e as bandas neofascistas (o chamado «fío invisible» da Rede Gladio), nunca fosen desveladas por completo ante a opinión pública.
4Ricardo Varón Cobos: Maxistrado español que formou parte do Tribunal de Orde Pública (TOP) durante a ditadura e que, en 1977, foi integrado na Audiencia Nacional. O seu nome está historicamente ligado á instrución de sumarios clave da extrema dereita. Xunto ao maxistrado Rafael Gómez Chaparro, a súa actuación estivo no centro da polémica en abril de 1979 ao xestionarse o permiso de Semana Santa que facilitou a fuxida de España do procesado Fernando Lerdo de Tejada antes da celebración do xuízo pola Matanza de Atocha. Este episodio é citado frecuentemente nos estudos críticos sobre a Transición como un exemplo paradigmático das complicidades internas dentro dos aparellos xudiciais herdados e do trato de favor recibido por elementos vinculados á violencia ultra con conexións nas altas esferas do Estado.
5 A Brigada Político-Social (BPS) funcionou como o brazo executor da represión política (1941-1977). Tras a Transición, os seus membros foron integrados sen depuración, transferindo unha metodoloxía de control que se fundiu coas novas estruturas de intelixencia.
6 Rodolfo Martín Villa: Peza clave na engrenaxe de continuidade entre o franquismo e o deseño de 1978. Como ministro de Gobernación e posterior Interior (1976–1979), a súa xestión estivo marcada pola violencia policial e o uso de confidentes nas cloacas. Malia que os procesos da "Querela Arxentina" tentaron formalmente rachar coa súa impunidade por crimes de lesa humanidade, o estamento político e xudicial de Madrid ergueu un muro de protección arredor da súa figura, demostrando que a responsabilidade penal daqueles anos segue a ser un segredo de Estado protexido con fidalguía institucional.
