A eficacia non se mide pola intensidade da resposta, senón pola capacidade de modificar condutas, preservar marxe de manobra e defender os propios intereses a medio e longo prazo. En Ceuta, a política que menos ruído produce pode ser tamén a que máis interese ten analizar.
Hai unha palabra que se ten instalado con facilidade no debate sobre a crise de Ceuta: improvisación. É unha acusación seria e pode dar pé a preguntas pertinentes sobre prevención, anticipación e capacidade de resposta. Pero convén distinguir entre unha eventual deficiencia na anticipación e a actuación desenvolvida ulteriormente, así como o xeito de explicala publicamente. Durante máis de tres lustros exercín como correspondente de prensa internacional afincado en Rabat e puiden comprobar a intensidade da relación cotiá entre España e Marrocos, que vai alén dos contactos políticos-institucionais formais. É un vencello atravesado por intereses compartidos, desacordos, dependencias mutuas e negociacións permanentes, amais de afinidades humanas e sociais. Por iso resulta difícil encaixar unha crise desta magnitude nunha explicación binaria entre firmeza e debilidade. A cuestión pertinente é como respondeu o Goberno, con que instrumentos, con que resultados e con que custos.
A acción española desenvolveuse en varios planos simultáneos. Interior tivo que asegurar a fronteira, reforzar os dispositivos e xestionar os retornos. Exteriores mantivo un diálogo permanente con Rabat e trasladou a crise ao ámbito europeo, onde Ceuta non é simplemente unha cuestión bilateral, senón parte da fronteira exterior Schengen e dunha política migratoria comunitaria construída en boa medida sobre a cooperación con terceiros países. Defensa incorporou presenza e capacidade de disuasión, mentres Xuventude e Infancia afrontou a situación dos menores chegados á cidade. E o ministro Torres tivo que activar a coordinación territorial necesaria con Ceuta e coas comunidades autónomas para responder a unha presión que desbordaba as capacidades locais. Non todas estas actuacións teñen a mesma visibilidade nin producen o mesmo rédito político, pero forman parte da resposta pública. A falta de resultados inmediatos non autoriza a ignorar a arquitectura institucional despregada para afrontalos.
A visita de Margarita Robles introduciu outro elemento relevante. A ministra acudiu a Ceuta cunha linguaxe de soberanía e disuasión que encaixaba perfectamente nunha opinión pública sometida a unha forte presión emocional. Ao afirmar que Ceuta e Melilla son "españolísimas" e que o acontecido non pode volver suceder, ofrecía un relato político inmediatamente comprensible e simbolicamente contundente. É razoable que unha parte da cidadanía perciba esa intervención como unha demostración de firmeza. Pero a Ciencia Política obriga a separar o manexo das emocións da xestión dos problemas. A primeira pode producir sensación de seguridade. A segunda debe modificar as condicións que desembocaron na crise. Unha declaración pode formar parte dunha estratexia de sinalización, pero a disuasión só resulta efectiva se altera os cálculos do actor ao que se dirixe. Por si mesma, a contundencia comunicativa non constitúe unha política pública.
España e Marrocos participan, ademais, nunha relación moito máis densa que a dunha simple disputa fronteiriza. A súa asociación conxuga cooperación migratoria, seguridade, comercio, mobilidade, loita contra o terrorismo e un estatuto avanzado no seo da Unión Europea, nun contexto no que Madrid ocupa un papel particularmente relevante como interlocutor de Rabat en Bruxelas. Non estamos, polo tanto, ante unha partida única, senón ante un xogo repetido, no que ambos os actores dispoñen de recursos de presión e tamén precisan da cooperación do outro. Investigación académica recente sobre os chamados "xogos de fronteira" entre os dous países describe precisamente unha dinámica de condicionalidade coercitiva mutua, na que a externalización europea e española do control migratorio interactúa coa capacidade marroquí para instrumentalizar os fluxos. Desde esta perspectiva, cooperar non equivale a ceder. Significa manter abertos os canais que permiten negociar, obter resultados e, cando sexa necesario, responder ante unha potencial ruptura do acordo.
As opcións para quen demanda maior presión son coñecidas: pechar a fronteira, suspender a cooperación, romper acordos, aplicar sancións ou empregar a forza de forma potencialmente letal. Ningunha pode reducirse a slogans como "man dura" ou "disuasión". Cada unha require especificar instrumentos, límites legais, custos e as reaccións previsibles. Nesta lóxica, a estratexia non pode avaliarse polo efecto emocional na opinión pública. Implica atender ao comportamento do outro actor e ás consecuencias sobre interaccións posteriores. A teoría de xogos non recomenda docilidade, senón cálculo estratéxico. Unha medida pode parecer decisiva e resultar contraproducente se deteriora os mecanismos para controlar a fronteira, efectuar retornos ou combater as redes que facilitan os movementos irregulares. A eficacia non se mide pola intensidade da resposta, senón pola capacidade de modificar condutas, preservar marxe de manobra e defender os propios intereses a medio e longo prazo.
Por suposto, a resposta do Goberno debe ser sometida a escrutinio. Cómpre esclarecer que información existía antes do 30 de xullo, que capacidade de anticipación houbo, como funcionaron os protocolos e por que determinadas decisións se adoptaron cando se adoptaron. Tamén é lexítimo cuestionar unha comunicación pública que deixou demasiado espazo para que outros actores definisen o significado e contornas da crise. Pero converter esas preguntas nun diagnóstico global de improvisación é outra cousa. A acción de goberno debe avaliarse polas medidas mobilizadas, a coordinación entre niveis, os resultados obtidos e os efectos que producen sobre o comportamento dos demais actores. A presenza de Robles, o traballo de Interior, a interlocución de Exteriores, a coordinación territorial e a atención aos menores responden a lóxicas diferentes, pero forman parte dun mesmo problema de gobernanza. En Ceuta, a política que menos ruído produce pode ser tamén a que máis interese ten analizar.
