"Nesta España de charanga e pandereta, o sagrado é o que se pasea e o profano o que se pensa." 

Ramón María del Valle-Inclán

Agora que recentemente rematamos a Semana Santa da catolicidade, convén lembrar que a Constitución establece, con toda a solemnidade propia dun texto fundacional, que o Estado é laico. Non obstante, en Galicia, a laicidade semella ás veces unha abstracción teórica, un concepto que todos recoñecen pero que custa atopar na práctica cotiá. Aquí, coa chegada das épocas procesionarias, o ambiente fúndese co arrecendo a cera queimada e a herba húmida, e o espazo público transfórmase nun escenario de poder.

É entón cando o Alcalde semella transfigurarse, deixando a un lado a xestión dos asuntos municipais para adoptar o papel de chamán institucional: unha sorte de ponte mística entre o mundo dos vivos, que son os votantes, e o mundo dos mortos, que son os santos. Nesta metamorfose, o rexedor parece confesar en silencio que a lexitimidade das urnas non lle abonda, e busca no incenso esa aura de autoridade divina que a razón democrática lle negou.

A Comitiva do Poder e o Can sen Rabo

O máis rechamante desta escenografía de paixón é a escolta que acompaña ao rexedor nesta viaxe ritual. Tras o Alcalde Santo non marcha o persoal administrativo nin os servizos públicos; o que avanza é unha sorte de procesionaria institucional, unha fileira de autoridades que seguen ao líder cunha mestura de respecto e incomodidade.

Neste desfile, a xeografía política convencional esvaécese ata desaparecer. No adro non hai fendas: alí atopamos a alcaldes e concelleiros de calquera cor política, dende a dereita ata a esquerda e o nacionalismo. É a transversalidade do populismo litúrxico: unha tregua ideolóxica onde o laicismo se sacrifica no altar do rédito electoral e, cada vez máis, no do balance de resultados turístico.

Falando do reino animal, o costume neste país aseméllase a ese can sen rabo: unha presenza mutilada que segue adiante por inercia, sen que saibamos moi ben que dirección leva, pero que persiste, allea ao devir dos tempos, co rabo perdido nalgunha reviravolta da historia ou nalgún pacto de goberno esquecido.

O Pao dando Voltas: Entre a Fe e o "Souvenir"

Arguméntase que a ocupación da rúa é necesaria porque "é o costume". Pero o costume, por si só, non constitúe unha xustificación ética nin legal nunha democracia madura. O progreso consiste, precisamente, en saber que costumes merecen ser conservadas e cales deben ser enviadas ao esquecemento.

Porque convén non enganarse: a ocupación do espazo público non é un acto de fe, senón un exercicio de poder e un escaparate comercial. Ao sacar o rito fóra dos muros do templo, o político busca o rédito dun populismo litúrxico mentres o concello conta as pernoitas. É a turistificación do relixioso: o rito xa non se celebra para a comunidade, senón para o visitante. O santo convértese en atrezzo fotoxénico, e a fe nun "produto de interese turístico" que se mide en clics e en menús do día.

Para maior escarnio da nosa propia identidade, asistimos a unha andalucización forzada do rito: unha intención de imitar o modelo do sur, asimilando estéticas e xeitos que nada teñen que ver coa nosa tradición de pedra e silencio. Todo debe ser máis grande, máis brillante, máis exportable; unha franquía da fe que busca a foto global en lugar da memoria local. Velaí a corporación en pleno, rendendo honores a unha imaxe de pao, mentres os móbiles capturan o exotismo dunha fe que o poder civil se empeña en manter con vida artificial, como se fose unha posta en escena para forasteiros.

A Proba do Nove: Privilexio ou Dereito?

Coido que ninguén se fixo aínda a pregunta definitiva: Que pasaría se outras confesións relixiosas decidisen encher as rúas coas súas propias tradicións? Imaxinemos ao Alcalde presidindo unha ruptura do xaxún do Ramadán nunha praza, ou encabezando unha procesión sikh cun turbante oficial.

Nese preciso instante, o argumento do "costume" saltaría polo aire. Aqueles que hoxe defenden o desfile católico como algo "natural", serían os primeiros en berrar pola neutralidade das institucións. É aquí onde se descobre a farsa: o que hoxe se vende como identidade de todos non é máis que a inercia dun privilexio herdado, que se resiste a ser medido coa mesma vara que as demais crenzas, e que só se tolera porque o incenso tamén atrae divisas.

O Adro como Fronteira e a Hixiene do Común

Nunha democracia madura, o espazo natural para estas manifestacións debería ser o adro. O adro é esa terra de ninguén onde a autoridade eclesiástica prevalece e o Estado mantense á marxe. Pero a estratexia política impón que o representante do pobo camiñe ao paso da banda de música, rompendo a necesaria hixiene democrática.

Cando o Alcalde se sitúa tras o paso, transmite que a lei civil se inclina ante o simbolismo dunha confesión particular. É unha imaxe que se resiste a desaparecer porque o poder civil, de dereitas ou de esquerdas, semella temer a neutralidade da razón pura, preferindo a comodidade do rito que anestesia á do debate que cuestiona.

En conclusión, mentres persista esta simbiose entre o despacho e o altar, a laicidade seguirá sendo un concepto inconcluso. O espazo público debería estar exento de pantasmas e de obrigas metafísicas. Que o político goberne para os vivos e que a fe se manifeste no seu ámbito propio, porque os problemas da sociedade non se solucionarán cunha imaxe de pao dando voltas pola vila, nin con máis turistas facendo fotos a unha "Andalucía de alugueiro", senón con menos simbolismo e moita máis coherencia co que dita a propia lei. Vaia por San Roque e polo can, que polo menos o bicho non cobraba dietas por asistir ao desfile nin pretendía gañar votos meneando o rabo ante os forasteiros!