Imputado é un dos termos de moda, agora que os informativos tiveron que incluír un apartado "Corrupción" na subsección "Tribunais", parte do que antes era "Nacional". Seguro que se facemos unha "nube de tags" coas palabras máis habituais na prensa, sería unha das máis gordas, das que máis se repiten. Utilízase habitualmente como arma arreboladiza ("ten que dimitir, está imputado"), ou como defensiva ("non ten por que dimitir, só está imputado"). En suma, parece un vocábulo maleable, voluble, que pode usarse para confundir e despistar.

E ese é, precisamente, o cabalo de batalla deste blog, tratar de manter baixo control as ambigüidades, e os equívocos a que dá lugar a utilización coloquial ou xornalística da linguaxe técnica xurídico.

Por simplificar, vou recorrer a unha explicación baseada en tres círculos concéntricos, un dentro doutro, cada un máis pequeno que o anterior.

O circulo exterior sería o da "posibilidade". Alguén presenta unha denuncia contra alguén. Fulanito contrata un avogado e se querela contra Menganito. A policía investiga un delito, e presenta un atestado no xulgado de garda, sinalando como autor a Zutanito. Este tres supostos supoñen a aparición de indicios de criminalidade que apuntan a unha persoa concreta, como posible autora dun feito previsto na Lei como delito.

É dicir, xerouse unha dúbida sobre a honradez dunha persoa. Foi imputado.

A nosa Constitución esixe que se recupere o equilibrio que foi alterado coa aparición destas sospeitas, concedendo ao imputado a posibilidade de explicarse, de alegar o que estime oportuno, se o estima oportuno. Por iso, en canto unha persoa aparece como imputado nun procedemento penal, o primeiro que debe facer o xuíz de instrución é tomarlle declaración como tal. Ao tratarse da primeira actuación xudicial posterior a que as sospeitan apunten cara a unha persoa concreta, instalouse na opinión pública a idea de que é o xuíz quen converte a esa persoa en imputado. En realidade, é coma se o diagnóstico que o médico lle dá a un paciente convertéselle en enfermo. Enfermo viña de casa, pero agora sabemos o que ten.

Xerouse unha dúbida sobre a honradez dunha persoa, foi imputada

Pero falabamos de recuperar o equilibrio. Ao comparecer ante o xuíz, o imputado non ten a mesma condición que unha testemuña. A testemuña vai a pelo, ela soíña, mentres que o imputado ten que estar asistido por un avogado. E se non hai avogado diante, a declaración é nula, non se pode ter en conta. Da mesma maneira, mentres a testemuña está obrigada a dicir a verdade, e se a collen en mentira responderá por un delito de falso testemuño, o imputado non está obrigado a declarar contra si mesmo, nin a declararse culpable. Aínda que o sexa, non ten por que recoñecelo. Isto estirouse un pouquiño máis da conta, e chegouse ao extremo de afirmar que o imputado ten dereito a mentir. Na práctica, teno. Ao que non ten dereito é a que os demais se crean as súas mentiras.

Cando o procedemento avanza, e reúnense elementos incriminatorios suficientes (documentación, informes periciais, declaracións de testemuñas...), penetrámonos nun segundo círculo, o da "probabilidade". Agora a cousa xa non queda en meras sospeitas, denuncias ou atestados policiais. O xuíz dita un auto, no que reúne os datos dispoñibles: o bicho parece ter pelo, catro patas e ladra. E a continuación, pásalle o asunto ao fiscal. O fiscal, despois de mirar a causa de arriba a abaixo, presenta un escrito que recibe os nomes de "cualificación", "conclusións provisionais" ou "acusación", pero que é o mesmo: se o bicho ten pelo, catro patas e ladra, a Fiscalía entende que é un can. E chámallo. Acúsao. A continuación, van as acusacións particulares e populares, se as hai, que realizan a mesma operación. Por iso, deixa de ser un mero imputado e pasa a ser acusado. Iso non significa que sexa un can, só que é probable que o sexa. Pode ser que, en realidade, os indicios sexan erróneos. Pode que non teña pelo, pode que se contasen mal as patas, e pode que o ladrido viñese doutro sitio. Ou mesmo pode que, reunindo o tres características, sexa un lobo ou un raposo, que tamén son cánidos, pero non son cans. De pór en dúbida a condición canina é do que se encargará o avogado, a través do seu escrito de defensa.

Unha vez presentados os distintos escritos de acusación e defensa, entramos no xuízo propiamente dito. O xuízo oral. Aquí teñen que pasar as testemuñas, examínase aos peritos e lense os documentos que faga falta. Neste punto, os que até agora eran indicios, convértense en probas. Se a testemuña se contradí ou non declara, o informe do perito é impugnado con éxito, ou o documento resulta non ser válido, esa proba non servirá para fundamentar unha sentenza condenatoria. E na sentenza é cando entramos no círculo interior: o da "Certeza".

Cando o político de quenda resulta imputado, os seus correlixionarios esixirán que se respecte a súa presunción de inocencia, os seus adversarios esixirán a súa cabeza

Cando o xuíz, ou o tribunal, dita sentenza, xa non "cre", "sospeita" ou "barrunta". Está seguro ao cento por cento. Aínda que se equivoque, que para iso están os recursos. Ao razoar a sentenza, o xuíz vese obrigado a explicar como as probas practicadas no acto do xuízo conduciron a destruír a presunción de inocencia do acusado, convencéndolle da súa culpabilidade máis aló de calquera dúbida razoable. Por iso, desde o momento en que se dita a sentenza condenatoria, presunto só significa "xamón" en portugués. E aquí, o que temos xa é "chourizo" condenado.

Cando o político de quenda resulta imputado, os seus correlixionarios esixirán que se respecte a súa presunción de inocencia, ata que haxa sentenza. Os seus adversarios, en cambio, esixirán a súa cabeza desde o mesmo momento en que apareza imputado, sen esperar a que sexa condenado. É necesario situarse nun destes dous extremos? Non sería máis ecuánime esperar, polo menos, a que alguén formule acusación" Non teño resposta a esa pregunta, pero agora vostedes teñen os conceptos básicos para formarse unha opinión propia.

P.S: non me metín nas procelosas augas do sumario, o procedemento para delitos castigados con máis de nove anos de prisión, e a súa decimonónica institución do "procesado", por non castigarlles máis as meninges.