"O poder nunca tivo tantos recursos para controlar os comportamentos coma hoxe", destaca o historiador Abel de Lorenzo, investigador da Universidade de Santiago de Compostela, que publica o libro La horca y el fuego. Una historia social de la pena de muerte en Hispania (700-1200)

O historiador Abel de Lorenzo Rodríguez publica o libro La horca y el fuego. Una historia social de la pena de muerte en Hispania (700-1200), editado por Comares, no que inclúe unha parte da investigación que centrou a súa tese de doutoramento, realizada na Universidade de Santiago de Compostela, na que identifica as principais formas de pena de morte aplicadas no noroeste ibérico no período de transición que vai do fin da Antigüidade ata a Plena Idade Media, moitas delas no Reino de Galicia. Un momento de gran transformación social, do que existe abundante documentación, polo que o investigador logra aportar casos concretos aos lectores de hoxe. 

O investigador atende a chamada de Praza.gal dende Edimburgo, onde continúa a súa investigación, agora cun contrato posdoutoral que o ano pasado xa o levou a París. Incide en que as penas capitais xa existían antes da Idade Media e, como sabemos, continúan vixentes nalgúns sistemas xudiciais. Neste sentido, Abel de Lorenzo asegura que hai que estudar a violencia diferenciando sempre a violencia do poder e a violencia cotiá ou criminalidade. No seu traballo explica episodios concretos afastándose do morbo e mais da fascinación romántica, tomando moi en serio as vidas que están retratadas nos documentos. 

Que nos pode ensinar á sociedade de hoxe coñecer como se aplicaban as penas capitais na Idade Media?

Ante a deriva dun sistema penal que se intenta reforzar, pois sempre existe a tendencia da xente a pensar que con penas de cárcere máis fortes, con tortura, ou incluso con penas de morte, a criminalidade dalgunha forma baixaría, e hai que recordar que non é así. Non hai ningún tipo de relación directa entre que exista a pena de morte nun país, ou nun sistema xudicial, e que a criminalidade sexa menor. Máis ben todo o contrario.

E tamén hai que lembrar que Europa Occidental é unha rexión que está libre da pena de morte desde hai aproximadamente 50 anos. Só hai 50 anos de que esas penas de morte desapareceron dos códigos penais e as principais potencias do mundo, como son China e os Estados Unidos, aínda aplican a pena de morte, sendo ademais dous sistemas políticos moi diferentes. Polo tanto, non é algo tan distante de nós e é preciso saber como funcionaba e como se orixinou nos sistemas penais europeos, e en concreto nos primitivos reinos de España.

"Non hai ningún tipo de relación directa entre que exista a pena de morte nun país, ou nun sistema xudicial, e que a criminalidade sexa menor"

Nas conclusións da súa tese explica que no período estudado as penas son máis duras, máis violentas, ao comezo dos reinados ou ao final das rebelións, precisamente para poder escenificar o poder. Iso conéctanos coa realidade que estamos vendo hoxe nos Estados Unidos, salvando as distancias.

Si, efectivamente. É moi interesante como a violencia exercida polo poder, recentemente nos Estados Unidos, de forma sistemática, ou como por exemplo sucede en Irán, se pensa que se desde o poder se aplica unha especie de violencia masiva, de execucións selectivas ou indiscriminadas, dalgunha forma se van cambiar as posicións políticas ou os movementos sociais que están aparecendo.

E na Idade Media, o que explico nesa parte é que para asentar un poder político, nas herdanzas de rei a rei, cando se producía esa transformación política, normalmente había algún tipo de mobilidades, pricipalmente desde a aristocracia, que poñían en cuestión o poder rexio. Entón, a escenificación desa hiperviolencia –con execucións masivas, execucións de persoas importantes, humillacións...– axudaba a representar o poder. O mesmo se pode interpretar cos códigos xurídicos, sobre todo a respecto da pena de morte ou da tortura, é que son uns principios de máximos que son inviables de exercer dunha forma cotiá para a xustiza; porque unha cousa son as leis e outra cousa é facer posible a convivencia social nas comunidades, que é algo totalmente diferente.

"Cando falamos de violencia desde o poder, estamos falando dunha violencia que está programada, pensada e que se aplica dunha forma lenta, xuridicamente falando, na maior parte dos casos"

Só hai 50 anos que estamos libres da pena capital no noso Código Penal e, en cambio, podemos sentila moi lonxe; a pesar do contexto global no que estamos e o que está a suceder na Palestina, nos Estados Unidos ou en Irán. Por que quixo centrar nisto a súa investigación?

Comecei no traballo final do mestrado, estaba moi interesado en traballar a violencia e súas diferentes formas, por que este libro soamente aborda a violencia penal exercida polo poder, pero tamén estaba interesado en estudar as sociedades de hai mil anos en Galicia ou no norte da Península Ibérica dende un punto de vista criminal, o que pasaba coa violencia real, cos homicidios e as violacións; aínda que despois me centrei moito no que pasaba cando a violencia se exerce de forma vertical.

Porque cando falamos de violencia desde o poder, estamos falando dunha violencia que está programada, pensada e que se aplica dunha forma lenta, xuridicamente falando, na maior parte dos casos. A Igrexa tamén ten un corpus de leis propias nos cales tamén se pode exercer esa violencia doutras formas, non tanto pola pena capital, pero si a través das torturas ou castigos corporais. Quería aportar unha nova dimensión á historiografía sobre o conflito e a xustiza, falando en concreto sobre a pena de morte e sobre a tortura. Como me dixo o meu director de tese, Ermelindo Portela, un ten que pensar sempre en cal vai ser a súa contribución, pequena ou grande, á Historia. 

De aí o seu interese por publicar a investigación nun libro?

Si, a maior preocupación de calquera científico é que o coñecemento que construímos teña unha repercusión social, pero non imos ser tan inxenuos como para pensar que por denunciar as violencias do pasado imos cambiar as violencias do presente, pero si debemos explicar o que pasa da forma máis honesta e coherente que poidamos.

"Os diferentes poderes cando executan a alguén fano de maneira rendible porque non poden matar ao resto e así mándanlles unha mensaxe"

Pódese afirmar que estas penas sempre tiveron unha condición exemplarizante máis alá do feito concreto que as provoque?

Si, porque vai na propia economía do xesto, que tamén pode ter unha lectura incluso teolóxica cristiá. No respecto a que o castigo, neste caso a pena capital, ten unha economía refírome a que é rendible. Porque matar unha persoa non é rendible, á parte de matar a un ser produtivo –a un traballador, un membro das sociedade–, creas un problema, un conflito nesa comunidade, porque o poder executou dunha forma violenta unha vida humana. E como afrontar isto sempre foi un problema para as sociedades, igual que hoxe temos problemas para seguir vivindo despois desta violencia. Os diferentes poderes cando executan a alguén fano de maneira rendible porque non poden matar ao resto e así mándanlles unha mensaxe.

Despois hai unha lectura teolóxica, orixinaria dos discursos cristiás, pola cal as almas condenadas irán ao inferno, non poderían ver o paraíso e serían eternamente torturadas. E hai pasaxes moi interesantes teolóxicas nas que din que as almas dos elixidos non só poderían gozar do paraíso celestial, senón que tamén poderían desfrutar de como as almas dos condenados son torturadas.

"Atopamos unha variedade moi interesante de castigos, desde a lapidación ata a queima de persoas e, sobre todo, o aforcamento, que foi a pena que tivo máis éxito posteriormente en toda Europa ata o século XX"

Cales son as tipoloxías da pena de morte que eran máis frecuentes entre o ano 700 e o 1.200?

O que máis me interesou na investigación foi documentar aqueles castigos que están documentados a partir de casos particulares. Aqueles dos que sabemos, a partir de documentación privada, que se chegaron a executar ou que se utilizan como ameaza. Nos primeiros códigos legais simplemente aparece que se mata, pero non se di como. Máis tarde atopamos unha variedade moi interesante de castigos, desde a lapidación, que non incluín no libro porque non tiña ningún caso concreto, ata a queima de persoas e, sobre todo, o aforcamento, que foi a pena que tivo máis éxito posteriormente en toda Europa ata o século XX. A partir dos castigos tamén se poden rastrexar as formas de identidade e de cultura, por que uns grupos sociais elixen unhas formas de execución e non outras.

Por exemplo, o beneficio –relativo, pois o tempo ata a morte podía ser moi longo– do aforcamento era a visibilidade. A persoa estaba exposta aos elementos e se deixaba alí para que o resto aprendera a lección. No caso da condena ao lume, que teño documentadas dúas mulleres, unha ameazada e outra efectivamente condenada, posiblemente por razóns sexuais ou relixiosas, é que era un evento extremadamente raro e sorprendente, dalgunha forma, para a sociedade.

Como eran eses axuizamentos no Reino de Galicia?

Cualitativamente falando hai referencias moi iluminadoras, aínda que sempre temos que lidar coa pobreza das fontes, pois eu traballo o período do 700 ao 1.200 e a meirande parte da documentación é para anos posteriores. Lembro un caso que está documentado, en Sobrado dos Monxes, no que unha familia ten un conflito cos monxes do mosteiro cisterciense e en tres documentos fálannos dos sistemas de herdanza e como era a familia. Había unha persoa que recibira menos que o resto e que se enfrontou aos monxes e, á súa vez, estes monxes chamaron o executor da xustiza do rei. Ameazaron a esta persoa co aforcamento. Esta persoa morreu e despois a muller tivo un conflito de novo cos monxes pola mesma propiedade e acabou cedendo porque a levaron a un xuízo e supostamente ameazárona... Todo isto que sucedeu arredor do ano 1.200 móstranos con moita viveza como estas persoas querían defender as súas propiedades fronte a outros membros da súa familia que estaban de acordo en aceptar a proposta dos monxes. Vemos unha realidade que está lonxe dos tópicos que podemos ter na cabeza sobre o medievo, sobre os campesiños sometidos ao poder. A investigación na documentación permítenos saber tamén que personaxes publicamente adorados, para ben ou para mal, como Diego Xelmírez, foron os responsables de aplicar o uso do aforcamento en Galicia.

"Chámame moito a atención que a maior parte das execucións e que o maior interese da pena de morte non foi regular os crimes de sangue, senón que foi regular os crimes contra a propiedade"

Sería correcto dicir que eran máis salvaxes antes do que somos agora?

Este é un debate moi actual que comezou un psicólogo, Steven Pinker, cuxa hipótese principal é que grazas ao comercio e ao capitalismo as sociedades actuais son moito máis civilizadas e menos violentas que as da Idade Media ou as de hai 500 anos. Cústame responder a esta pregunta, pero tampouco quero pensar que as persoas de hai mil anos eran máis salvaxes. Se cadra o poder evidente e vertical que se executaba dende arriba si era máis salvaxe ou máis explícito nese sentido. Pero tamén hai que descartar a idea de que este tipo de condenas se executaban dunha forma cotiá, pois eran bastante extraordinarias.

O que pasa hoxe en día é que o poder nunca tivo tantos recursos para controlar os comportamentos e para regulalos. Nunca. Entón, cando intentamos entender a xustiza ou por que funcionaba a pena de morte hai mil anos é porque tamén regulaba o comportamento. Pero para responder á pregunta de se somos máis ou menos salvaxes habería que pensar de que condicións sociais e de que identidades sociais partimos. Chámame moito a atención que a maior parte das execucións e que o maior interese da pena de morte non foi regular os crimes de sangue, senón que foi regular os crimes contra a propiedade. Cando estamos condenando a unha persoa que rouba tres ovellas para comer, podemos condenar que sexa un ladrón, pero temos uns condicionantes bastante malos de partida.