Ahmed chegou a Galiza desde Mali, levado por un home á quen lle pagou dous mil euros para que o cruzara polas fronteiras e o deserto. En Senegal montou nunha patera, un barco pequeno con outras cincuenta persoas, moitas delas nenos, ata chegar a Canarias. Hoxe é un veciño máis da miña vila

Ahmed chegou a Galiza desde Mali, levado por un home á quen lle pagou dous mil euros para que o cruzara polas fronteiras e o deserto. En Senegal montou nunha patera, un barco pequeno con outras cincuenta persoas, moitas delas nenos, ata chegar a Canarias. Hoxe é un veciño máis da miña vila.

Segundo a ONG Acnur, 36.775 persoas chegaron no ano 2025 a España desde Mali, Senegal e Mauritania. Dependendo de onde veñan, chegan polo mar ás Illas Canarias ou as Baleares, mesmo nalgúns casos chegan cruzando as vallas electrificadas entre Marrocos, Ceuta e Melilla. Dependendo tamén do lugar de procedencia, poden acollerse a asilo político –no caso de vires dun país en guerra–; ou non, e ficar indocumentados cos problemas políticos e sociais que iso comporta. Ahmed ten apenas 22 anos, non ten fillos, só un irmán que vive en Murcia e traballa na recollida da fresa, e co que fala por teléfono cada semana. Ahmed emigrou a España dúas veces desde Mali, pasando por Argelia e, finalmente, viaxando nun caiuco ata as costas de Gran Canaria. A primeira vez que migrou foi interceptado pola policía nacional en Canarias, quen o devolveu a Bamako nunha operación coñecida coma “devolución en quente”, un proceso de deportación automática aos migrantes indocumentados. A segunda, e despois de dous anos de desfacer e comezar o periplo de novo, conseguiu quedar e ficar. Xa aquí, Ahmed traballou de moitas cousas: carpinteiro, albanel, camareiro. No derradeiro traballo que tivo, e que tivo que deixar, cobraba 700 euros por unha xornada de 13 horas de luns a sábado. 

Moitos dos migrantes que chegan ao estado español desde Mali, Senegal e Mauritania non veñen das cidades, senón das zonas rurais onde se adican ao campesiñado e viven unha vida analfabeta. Outros, pola contra, saben ler e escribir en francés –a lingua colonial–, ademais de falaren Wolof, Bámbara, Árabe Hassanya ou Mandinga, entre moitas das demais linguas faladas nos territorios. A maioría das persoas que chegan rematan por atopar traballos na construción, ou traballos de recolección de froita. Parte do traballo das organizacións de acollida é ensinarlles o idioma, capacitalos para levar unha vida “europea”, ensinarlles costumes e trámites. En definitiva, acollelos, pero tamén facelos parecidos a nós. Neste proceso de asimilación, moitas das persoas perden a súa orixe, o xeito no que se expresar no mundo, a capacidade de entendelo dentro dos seus parámetros. 

Hai un tempo, nunha charla sobre política e literatura nunha das universidades da cidade onde vivo agora, a escritora Valeria Luiselli, quen ten documentado a migración de nenos aos Estados Unidos, leu un fragmento do novo ensaio no que está a traballar; unha secuela a Los niños perdidos, publicado no 2016. No libro Luiselli relataba a súa experiencia como tradutora nas cortes de Nova York, sendo voluntaria con menores centroamericanos, chegados na chamada crisis migratoria de 2014. Na metade da charla dixo algo que se me quedou gravado, algo así como que “a xente non é indocumentada, a migración é, pola contra, un proceso que in-documenta, que vai borrando as características da persoa ata convertela nada máis que nun indocumentado.” 

Vai apenas un ano, un periódico de extrema dereita tachaba á migración maliense no estado español de ser unha “invasión ilegal, promovida por mafias”. A realidade é que, desde a súa independencia de Francia no ano 1960, que ata entón chamaba ao país o Sudán Francés, a reconstrucción política de Mali estivo marcada por ditadura e opresión. Desde o ano 2012, Mali está en guerra, os grupos insurxentes tuareg e os yihadistas do ISIS loitan por derrocar o goberno, mentres milleiros de persoas perden a vida. A xente non invade, máis ben marcha escapando da fame e da morte. Cómpre preguntarse, daquela, polas circunstancias que fan marchar a máis de trinta mil persoas da súa casa, a un país e un continente novo, arriscando a súa vida no mar. 

De todas as persoas que chegan a territorio español na procura de asilo, o 70% dos menores proveñen de Mali. Moitos deles nin sequera chegan. Segundo a organización Caminando Fronteras, 9.757 persoas morreron na ruta canaria afundidas no mar, nun récord de falecementos insólito. Nestas mortes, acotío invisíbeis, é difícil determinar o número exactos de persoas que falecen. Ao non haberes un reconto dos corpos, os cales afunden, a estimación é, sempre, pola baixa. 

Ali, outro dos nosos veciños, chegou á nosa vila despois de pasar uns meses en Alcalá de Henares, nun dos centros destinados ao acollemento de persoas migrantes. Logo duns cantos meses, destinárono a Galicia. O seu irmán morreu vai apenas semanas no mar, sen teres cumprido os 18, nun afundimento. O seu corpo foi sepultado en Alxeria, e Ali cóntame como o seu pai tivo que pedirlle 800 euros para ir rezar pola súa alma.

Hassan, outro dos nosos veciños malienses, quere voltar á súa casa. Di que anhela reecontrarse coa súa familia, ser quen de lles dar unha vida digna, loitar contra a pobreza e a inseguridade. Marchar de Bamako non foi unha opción para el, a guerra obrigouno. Hassan quere facer país no país ao que pertence, e o desprazamento pésalle, no lombo cada día, como os ladrillo que carreta na construción na que traballa. De Mali, como Rosalía, Hassan di tamén: “Mali sen homes quedas/ que ten poidan traballar.”

Ali xa non está en Accem, a entidade responsable da xestión e formación de persoas refuxiadas que veñen desde África. El atopou traballo, e agora comparte piso con outros seis rapaces que, coma el, marcharon en busca dun futuro novo, algo mellor que lles permitira vivir sen medo e mandarlles diñeiro á súa familia. Ali paga cen euros por unha habitación que comparte con outro rapaz, nun apartamento que en total custa seiscentos, nunha vila de apenas tres mil veciños. Quere volver, coma tantos outros, á súa terra. Dela di que a capital é caótica, unha cidade á beira do río Níger. Dime que aínda non pode voltar de xeito definitivo, que apenas ten cartos para sobrevivir aquí, pero que pensa ir de vacacións o ano que vén, se consegue aforrar o suficiente, agora que a súa situación xa se regularizou. Cando a miña tía se ofreceu a emprestarlle maletas para a viaxe, el contestoulle: “non, grazas, hei mercar unhas para que a miña familia vexa que son novas”. Se a situación o permite, o vindeiro ano Ali estreará maletas e viaxará avión por primeira vez.

No ano 2015 popularizáronse moito estes versos: “ninguén pon ao seu fillo nun barco, agás que a auga sexa máis segura que a terra”, escritos coma parte dun poema Home (Fogar), pola escritora británica Warsan Shire. Shire naceu en Kenia, filla de pais somalís refuxiados, e migrou ao Reino Unido no ano cando apenas tiña un ano. Estes versos, que falan da inestabilidade da lugar de orixe, fálannos tamén da inestabilidade do medio polo que se chega ao país de acollida, mais deixa en branco aquelas tempestuosas realidades á que os nosos veciños se teñen que enfrontar unha vez pisan o chan. Durante a crise provocada pola guerra no 2012, e ata unha década despois, no 2022, dous millóns e medio de malienses tiveron que abandonar as súas casas, marchar en caiucos, perder ás súas familias, anonimizarse, morrer. Mais de dous millóns de persoas deixaron de ser persoas para converterse en indocumentados. 

Desde o ano 1948 a Organización das Nacións Unidas recoñece o dereito humano a migrar; a escoller a súa residencia libremente. Porén, como moitos dos dereitos humanos, este non se aplica a todos os individuos. Non todas temos os mesmos dereitos, aínda que isto non sexa nada novo. Hai case cento cincuenta anos, no 1880, Rosalía de Castro escribiu, no seu famoso Follas Novas, poemas adicados a quenes se vían obrigados a marchar de Galicia, documentando o comezo dun dos procesos máis dolorosos para a poboación galega, a migración masiva: un éxodo que duraría case cen anos. Rosalía escribiu versos dos que hoxe me lembro pensando en todos aqueles que deixan un país roto, que escachan os seus lombos noutros lares tratando de remendar as súas vidas: “Este baixe e aquel vaise/ e todos, todos se van/ Galicia sen homes quedas/ que ten poidan traballar.”

Hassan, outro dos nosos veciños malienses, quere voltar á súa casa. Di que anhela reecontrarse coa súa familia, ser quen de lles dar unha vida digna, loitar contra a pobreza e a inseguridade. Marchar de Bamako non foi unha opción para el, a guerra obrigouno. Hassan quere facer país no país ao que pertence, e o desprazamento pésalle, no lombo cada día, como os ladrillo que carreta na construción na que traballa. De Mali, como Rosalía, Hassan di tamén: “Mali sen homes quedas/ que ten poidan traballar.”

*Os nomes das persoas cuxas historias se relatan neste artigo están ficcionalizados para protexer a súa identidade.