A artista Su Garrido Pombo (Vigo, 1982) ve a música como parte esencial da vida, nunca como un espectáculo ou un adorno. Así entende a responsabilidade de facer música e, en parte por iso, presenta agora un proxecto que vai máis alá da música: Traspielas. Un álbum que quere capturar a comunidade da aldea, a lembranza dos seráns coa súa avoa e as veciñas cantando estas cancións que quere gravar xunto a Macarena Montesinos (cello), Iago Ramilo (saxo), Marco Maril (electrónica) e Fran Rodríguez Casal (visuais).
A comunidade xa estaba moi presente no seu álbum Patios de luz, co que a artista viguesa recibiu por segunda vez o Premio Martín Códax da música na categoría Música de autora. Pero agora ese sentimento de colaboración vai máis alá, pois para poder levar a cabo este proxecto precisa do apoio de moitas persoas na campaña de micromecenado que xa está en marcha.
"A nosa idea é que estas cancións non sexan levadas ao escenario como unha representación. Quero levar ese mundo, o que significan esas cancións, ao escenario, pero non quero que sexa un espectáculo"
Di que Traspielas, as cancións que conforman este proxecto que quere materializar nun álbum, son o sustento dunha aldea que é a súa.
Si, pois é que eu, como boa viguesa, non son viguesa; son dunha aldea de Fornelos de Montes que se chama Traspielas. De ben pequena escoitei cantar estas cancións á miña avoa e ás miñas veciñas, sobre todo mulleres. Pola miña idade, asistín aos últimos tempos dunha forma de traballar máis colectiva: as achadas, as levadas, as cavadas das patacas... Penso que fun testemuña dos últimos traballos comunitarios que a xente facía, moi sabiamente, consciente de que non se pode traballar só, e non se pode estar sé, senón que a comunidade é necesaria para vivir e sobrevivir.
Aos nenos sempre nos usaban de mensaxeiros da merenda. Eu non estaba na veiga cavando, pero si que era a que levaba a merenda co meu irmán. Observaba desde o muro ese mundo que estaba rematando e, tamén, o mundo da cidade. Aínda que sempre distingo que son de barrio, non facía vida no centro. Eu son deses barrios de Vigo que estaban cheos de xente das aldeas, precisamente. Agora estamos asistindo á transición entre o mundo comunitario, rural, ao mundo máis individualista, urbano, que é o actual.
Digo todo isto sen romantizar, porque a vida era moi dura. Pero a min esa experiencia deume estas cancións, que quero transmitir porque me parecen dunha beleza e dunha importancia esencial.
Como quere transmitir estas cancións?
Teño a sorte de que nesta travesía me acompañan músicos e músicas incribles. Macarena Montesinos, Marco Maril, Iago Ramilo e Fran Rodríguez Casal, que é artista visual. A nosa idea é que estas cancións non sexan levadas ao escenario como unha representación. Quero levar ese mundo, o que significan esas cancións, ao escenario, pero non quero que sexa un espectáculo. Queremos que se vexa como algo esencial, para min a música, o baile e sobre todo cantar son parte da vida. Non é un espectáculo, é algo moito máis profundo.
Houbo un día no que decidiu anotar estas letras e melodías da súa aldea?
Non, non houbo un momento concreto no que tiven un ‘clic’. Levo escoitando isto toda a vida, como todas as veciñas. Non fixen unha recollida porque estas cancións forman parte da miña vida. Aínda puiden asistir a algún serán e escoitar a miña avoa cantando estas cancións forma parte da miña infancia.
Como nena que pasaba as fines de semana e as vacacións na aldea.
Exactamente. Sempre cun pé no barrio e outro pé na aldea. Coa estrada de máis de cen curvas dividindo o que era o mundo de antes e o mundo de agora. Unha estrada que nos levaba do eirado aos patios de luces. Durante a semana facía esa vida de barrio, pero a fin de semana e todas as vacacións e os festivos volvías a este outro mundo. Que é o mesmo mundo, pero que estaba cambiando.
"Para min o micromecenado que temos aberto para o disco é un xeito de recrear ese traballo comunitario. Nós queremos gravar estas cancións para que non se perdan"
Perdeuse ese mundo?
Cambiou. Non se perdeu, segue en nós dalgunha maneira. Na xente que aínda vivimos alí. Pero cambiou moitísimo, as veigas deixaron de traballarse e a xente deixou de xuntarse como se xuntaba, por suposto. Estamos facendo outras cousas, para min o micromecenado que temos aberto para o disco é un xeito de recrear ese traballo comunitario. Nós queremos gravar estas cancións para que non se perdan, para que sigan cantándose, pero agora non hai fiadas, non hai sachadas... Estas cancións xa non se cantan porque a xente xa non se xunta. Gravar este disco coa axuda comunitaria é unha maneira de que siga pasando.
Estamos traballando desde outro lugar, e creo que as cousas está ben que cambien, teñen que facelo. Pero sen perder de vista a comunidade. Eu creo que non debemos deixar todo en mans das institucións e das axudas. Iso está ben e tamén o apoio, pero a min interésame como a comunidade apoia a cultura; e neste caso concreto, a música.
Como son estas cancións? De que falan e ata que punto nos poden seguir interpelando?
As cancións falan de algo que para min é moi importante, do ciclo vital, do ciclo do ano. Son cancións que se cantaban no serán, dende o un de Santos ata o martes de Entroido. Hai xotas e muiñeiras. E nas coplas, pois hai de todo: de amor, de picardía, do traballo... Á veces simplemente son cancións para pasar o tempo, pero outras realmente hai un pensamento moi profundo, que vén de antigo, porque hai unha relación co medio moi distinta da que temos hoxe en día. Falar directamente cun carballo é algo que xa non facemos, e que ao mellor deberíamos facer máis, ou falar dende o punto de vista dunha raposa. Para min hai moita sabedoría nestas coplas.
Hai un canto do mes de maio, despois hai un romance que se chama 18 de julio, que fala, obviamente, da Guerra Civil, e está en castelán. É a única canción en castelán, pero é como a cantaba miña avoa e penso que é algo simbólico, por iso non a cambiei. Tamén hai un canto das sachadas, e así van seguindo o ciclo do ano, que me parece interesante porque noutras circunstancias, en territorios urbanos, perdes un pouco a noción do tempo. Non coñeces as lúas, non sabes exactamente en que día estás excepto polo calendario. Neste traballo convido a reflexionar sobre estar presente, entender a terra e todo o que significa, que somos parte dun ecosistema.
"Para min este proxecto vai máis alá do musical"
Como traballaron coas melodías tradicionais?
Pois as melodías están tal cal eu as escoitei. Claro que todas as persoas interpretamos o que escoitamos e eu non estudei estas cancións, forman parte das miñas lembranzas e seguinas cantando. Busquei rodearme dun grupo de músicos que conectaran con esa conexión coa terra da que falabamos, engadindo cada un a súa visión. Convideinos a xantar un día en Traspielas, e fixemos pizzas no forno de leña, coñeceron o lugar e ás veciñas. Para min este proxecto vai máis alá do musical.
Cando pensei en interpretar estas cancións pensaba en instrumentos máis melódicos, quería que fose un estilo máis contrapuntístico. Non pensei en guitarras ou en pianos porque quería que cada instrumento tivese protagonismo. Por iso o cello de Maca é unha voz en si mesma, Iago que toca o saxo barítono é outra voz, Marco é outra e Fran coas visuais tamén é outra voz. Gústame que isto sexa un coro de voces, non quería que parecera que todos me acompañan a min, creo que así representa mellor o que é a aldea.
"Hai moito por facer aínda, moito por reivindicar, e nunha xeración váisenos... Penso que nos temos que implicar de verdade"
E cal foi a reacción das veciñas ao proxecto?
Cando o presentamos en Vigo en directo en decembro sorprendéronme e viñeron moitas, e ao final sacaron un viño e unha torta para todas. Creo que están encantadas, pero tampouco cho van dicir. Son todo bondade, pero non che van dicir que todo ben, elas fanche unha empanada ou unha torta. Meten as palabras na empanada e sabe riquísima. É a súa maneira de comunicarse, ou a maneira na que lles deixaron comunicarse.
Traspielas é unha homenaxe á súa avoa?
Si, é unha homenaxe a ela e a todas as que mantiveron a lingua, e estas cancións, nun momento no que o galego estaba prohibido e xuntarse estaba prohibido. Se cadra elas, nunha aldea da montaña de Pontevedra de difícil acceso –porque non había estradas– puideron manter a lingua mellor que noutros lugares cunha vixilancia máis férrea; pero non podemos esquecer que estaba prohibido e era visto cun nesgo que as sinalaba como de clase baixa, incultas e paletas. Pero resistiron e agora temos todo isto grazas a elas, senón non poderíamos falar de música tradicional.
Con celebracións como as Letras Galegas para as cantareiras do pasado ano vencemos esa narrativa do atraso, non lle parece?
Si, o que pasa é que esperemos que non chegue tarde. Porque, que nos queda da aldea? Hai moito por facer aínda, moito por reivindicar, e nunha xeración váisenos... Penso que nos temos que implicar de verdade. Ser galega significa moitas cousas, pero sobre todo significa entender de onde vimos, e creo que estamos nun momento chave.
"Realmente os proxectos levan moito tempo, hai que darlle moitas voltas, sobre todo se queres coidar da xente coa que traballas"
Por iso aposta por gravar este disco agora?
Eu levo pensando neste disco dez anos. Cando fago algo soa sei que arrisco o meu, pero neste caso quería implicar a máis xente e iso ten unha responsabilidade. Cando me concederon unha das residencias musicais Mariñán pensei que era o momento de darlle forma ao proxecto. Xa fixera un disco coas veciñas cantando estas cancións cando fixen un curso de serigrafía na EMAO (Escola municipal de artes e oficios de Vigo). Realmente os proxectos levan moito tempo, hai que darlle moitas voltas, sobre todo se queres coidar da xente coa que traballas.
De novo, a importancia da comunidade.
Claro, volvemos ao principio da conversa. Como vas sobrevivir soa? É imposible. Tratar ben ao do lado é fundamental, ti só non vas a ningunha parte. Para min é algo básico, non sei como podemos chegar a esquecernos disto...
Se vivo nun sitio, entendo que teño que coñecelo e saber o que está pasando. Hai nove anos que colaboro con Emaús en Vigo levando o coro comunitario. Os mércores pola tarde xuntámonos para cantar, tanto as persoas en risco de exclusión social que están vinculadas a Emaús como a xente do barrio. Prodúcese un encontro de xente que doutra maneira non se atoparía porque os ritmos vitais son moi distintos e aínda que vivas no mesmo espazo, incluso no mesmo edificio, non te ves. É moi bonito o que se xera nesa convivencia a través do coro.
