A lingua marcou a historia de Paquistán dende un principio. O goberno tratou de impoñer o urdú como única lingua oficial, mais o pobo bengalí protexeu o seu idioma e o 21 de febreiro de 1952 as rúas de Daca enchéronse de estudantes dispostos a empregar o bangla non só na casa, senón tamén na administración, na educación e na xustiza
O bangla ou bengalí, un dos idiomas máis falados do mundo, é oficial nun dos países con máis densidade de poboación, a chamada, no propio idioma, terra do bangla: Bangladés. Mais non só de terra se alimenta o lugar, pois tamén se nutre de auga: a da baía que rodea a súa contorna e a que atravesan os seus case mil ríos.
A terra do bangla é así mesmo coñecida como a dos ríos, pois no Golfo de Bengala, a baía máis grande do mundo, desembocan correntes estacionais e afluentes e brazos destes que mudan segundo os monzóns. Mais non só de auga doce está cuberto o lugar, pois tamén a molla a salgada, como a que baña a praia máis longa do mundo, Cox’s Bazar, con máis de 120 quilómetros de lonxitude.
Desas augas saen máis récords, como o do maior mangleiral do planeta: os Sunderbans, patrimonio da humanidade e hábitat natural do tigre de Bengala. Amais, delas xurdiu outra vida, como a da illa coralina de Saint Martin, Narikel Jinjira ou Illa dos Coqueiros, en bangla; unha illa paradisíaca, en augas disputadas por Bangladés e Myanmar, e que libra outra guerra: contra o aumento do nivel do mar.
Malia a prohibírense as manifestacións, a Universidade de Daca aglomerou enseguida berros a favor da lingua propia, decontado apagados con disparos e mortes, de cando menos cinco estudantes, que a día de hoxe simbolizan a loita pacífica a prol da lingua materna
A desembocadura do río Naaf separa Cox’s Bazar, en Bangladés, do estado Raquine de Myanmar. Esas augas serviron de vía de escape para preto dun millón de rohingyas, que dende 2017 viven nun dos maiores campos de refuxiados do mundo, ás beiras do areal máis extenso do planeta. Mais o inesperado aumento de poboación, nunha zona xa masificada, non é o único impedimento da rexión, xa que a este hai que sumar a invasión das augas: das inundacións provocadas polos caudais de ríos desbordados polo desxeo do Himalaia, dos monzóns cada vez máis torrenciais e da auga salgada do Mar de Bengala, que penetra en terras non afeitas ao sal e que destrúe a vida de milleiros de mans labregas.
A auga desa terra é tamén o infinito nas miradas da rapazada que festexa a vida e a palabra na beira do mar, como escribiu o poeta bengalí Rabindranath Tagore: «Nas praias de todos os mundos xúntase a cativada […]. Fai casiñas de area e xoga coas cunchas baleiras. O seu barco é unha folla seca que bota, sorrindo, na vasta profundidade. A rapazada xoga nas praias de todos os mundos».
Setenta e catro anos despois, o 21 de febreiro Daca volve amencer con fileiras de persoas que camiñan cara á Universidade de Daca e as prazas e barrios máis próximos, como a colmea de máis dun milleiros de librarías que hai Nilkhet ou as casetas que constrúen unha das feiras do libro máis grandes do mundo: a Ekushey (21) Boi Mela (Feira do Libro)
Esa tranquilidade dos versos do vate Nóbel contrastan co bater do mar enfurecido que procura acubillo de seu, como todas as criaturas inocentes que buscan a liberdade entre a fame e a sede, porque sobre as terras do bangla moito sangue regou sementes de paz, como testemuñan poemas e historias a propósito de acontecementos que son parte do mundo global, como é o día internacional da lingua materna: data que lembra as ansias de falar dun pobo.
Os anais dos últimos séculos relatan como a seda e o algodón manufacturados no delta de Bengala fixeron florecer a rexión. De aí que entre as diferentes xentes que se asentaron nas súas beiras, os mogois a recoñecesen como o paraíso das nacións e os británicos encomiasen as súas augas por seren grandiosos peiraos dende onde exportar produtos que axiña conquistaron o mundo, como o xute e o té.
O Raj británico, o dominio británico na rexión do Indostán, comezou a esmorecer tras a Segunda Guerra Mundial. Os gastos da vitoria provocaron a perda de territorios ultramar e así, en 1947, a marcha británica partiu o subcontinente indio en dúas nacións: unha de maioría hindú, India, e outra de maioría musulmá, Paquistán. Esta última ficou separada pola anterior, con Paquistán Occidental no norte e Paquistán Oriental no leste.
As novas fronteiras deseñaron distintas aldeas e desprazamentos cara a un lado ou outro segundo a relixión. E con estes movementos xurdiron os conflitos e os enfrontamentos, amais de separacións ata o daquela impensables, como o de Bengala, pois parte quedou do lado indio, a da rica Calcuta, e outra en Paquistán Oriental, onde Daca comezou a crecer como urbe, con identidade propia e autoestima dabondo como para guiar a independencia dun novo país en 1971.
A lingua marcou a historia de Paquistán dende un principio. O goberno tratou de impoñer o urdú como única lingua oficial, mais o pobo bengalí protexeu o seu idioma e o 21 de febreiro de 1952 as rúas de Daca enchéronse de estudantes dispostos a empregar o bangla non só na casa, senón tamén na administración, na educación e na xustiza. Malia a prohibírense as manifestacións, a Universidade de Daca aglomerou enseguida berros a favor da lingua propia, decontado apagados con disparos e mortes, de cando menos cinco estudantes, que a día de hoxe simbolizan a loita pacífica a prol da lingua materna.
Hassanal Abdullah aínda era un neno cando comezou a guerra de independencia en Bangladés. Lembra fuxir da cidade de Kulna a lombos do pai, coas irmás da man e a nai xunta eles. Na aldea dos avós empezou a escribir, alentado polo profesor que tiña na casa, quen lle pediu que compuxese un primeiro poema sobre a tormenta que estaba a caer nese momento
Setenta e catro anos despois, o 21 de febreiro Daca volve amencer con fileiras de persoas que camiñan cara á Universidade de Daca e as prazas e barrios máis próximos, como a colmea de máis dun milleiros de librarías que hai Nilkhet ou as casetas que constrúen unha das feiras do libro máis grandes do mundo: a Ekushey (21) Boi Mela (Feira do Libro). E no medio de todos os eventos: o Saheed Minar, o Monumento aos Mártires, onde as ofrendas de flores e palabras en defensa da vida non cesan en toda unha xornada que lembra a voz ceibe, poetizada en versos como os de Hassanal Abdullah: «Sinto o derramamento de sangue humano/ os seus corpos rabuñados que xacen ao meu carón /ao camiñar entre cadáveres humanos,/ sinto a dor de estar vivo».
A nai de Hassanal Abdullah foi a primeira en escoitar os seus versos na súa lingua nai, o bangla, unha fala musical, defende o poeta: «é suave e unha especie de misticismo emerxe dela ao falala. Éo todo para min. Sen ela non sobreviviría. O mesmo pasa coa patria. En cada poema que escribo podo apreciar a aldea, a terra baldía, os extensos arrozais, a xente, o verdor, os chíos dos paxaros e demais». Coas súas palabras poetizou as preguntas á nai sobre cando volvería o papá e máis tarde escribiu «O meu polgar dereito», para reflexionar sobre a dor do seu proxenitor, ao que romperon un dedo antes de matalo ante un pelotón de fusilamento.
Hassanal Abdullah aínda era un neno cando comezou a guerra de independencia en Bangladés. Lembra fuxir da cidade de Kulna a lombos do pai, coas irmás da man e a nai xunta eles. Na aldea dos avós empezou a escribir, alentado polo profesor que tiña na casa, quen lle pediu que compuxese un primeiro poema sobre a tormenta que estaba a caer nese momento. Eses «acios de palabras noveis» encarreirárono polos vieiros da lírica e deles agromaron ecuacións poéticas cun estilo propio, no que cómpre destacar o soneto swatantra, unha composición que mestura a estrutura fixa do soneto tradicional coa liberdade da palabra independente, swatantra.
A falta dunha figura paterna, que por momentos tivo que suplir o propio poeta, fixo que á imaxinación que lle evocaba a música, o ritmo e o inmenso ceo vivo da aldea, se sumase a infinita estrutura das matemáticas. «A maioría dos meus escritos inspíranse en fenómenos matemáticos. Non sería quen de escribir unha longa epopea sobre cosmoloxía se non fose un estudante de matemáticas. Para min, os números e as palabras non son inimigos; son dúas formas de buscar a verdade», asegura Hassanal Abdullah, o poeta matemático ou viceversa.
Abdullah considérase poeta as 24 horas do día. Agora que xa non exerce de profesor de matemáticas no instituto nin se preocupa por rematar a tese de doutoramento, que aparcou por dedicarse aos vesos, desfruta coa composición de exercicios líricos e inspírase nas linguas e nas culturas que absorbe alá onde recita: «Viaxo e asisto a festivais de poesía por todo o mundo e tento aprender das historias da xente, porque creo que cada persoa ten unha que a fai única. Acotío relaciono a miña propia coas delas. É unha nova clase de inspiración. Os campesiños que coñecín en Quenia, o mestre de Polonia, o poeta de Guatemala, o tradutor de Grecia, o organizador de eventos de Macedonia e tantas outras ensináronme que todos pertencemos á mesma cultura. Choramos do mesmo xeito, celebramos da mesma maneira e apertamos os nosos fillos co mesmo afecto e amor. Por iso digo que todas as nacións son a mesma nación, toda a xente é a miña xente. Ese sentimento complétame e inspírame para dicir que non debería haber guerras, que queremos a paz».
A paz chegou á xente bangladesí grazas ao idioma. O Movemento pola Lingua preparou a nación para a súa liberación, que chegou tras anos de humillación e arredor de tres millóns de mortos, en 1971. A aprendizaxe desas demandas pacíficas en defensa da lingua amosa que a palabra comunica e dignifica, como apunta Hassanal Abdullah
A paz chegou á xente bangladesí grazas ao idioma. O Movemento pola Lingua preparou a nación para a súa liberación, que chegou tras anos de humillación e arredor de tres millóns de mortos, en 1971. A aprendizaxe desas demandas pacíficas en defensa da lingua amosa que a palabra comunica e dignifica, como apunta Hassanal Abdullah, orgulloso do seu: «Ao principio as manifestacións estaban enchoupadas do sangue da dor. Os estudantes morreron para que o bengalí puidese vivir. Despois, as conmemoracións volvéronse máis silandeiras e reflexivas. A literatura, a poesía e as cancións foron as protagonistas. Hoxe en día, os actos convertéronse en eventos culturais máis formais e habituais, pero a literatura segue a aportar a verdade máis profunda dese sacrificio. Sen o Movemento pola Lingua estariamos engulidos polo urdú, que era o obxectivo dos gobernantes, e nunca seriamos libres. Eses foron os alicerces da nosa liberdade».
A poesía, que traza carreiros ceibes sementados de palabras, borra fronteiras e espalla sentimentos. Permite que os algoritmos se concentren en imaxes e que a palabra exista e resista, como berra o poeta nacional de Bangladés, Kazi Nazrul Islam, o poeta rebelde, quen puxo ritmo e voz á loita pola liberdade: «nunha man sosteño a frauta curvada/ e na outra a trompeta de guerra». Fágase pois, segundo os desexos do vate e polinicemos a poesía con palabras parecidas a paz perenne.
