Unha ducia de rostros de Rosalía de Castro, máis dun século convertida en icona

Rosalía, moza

Rosalía naceu en 1837. A fotografía era un enxeño novísimo e aínda en proceso de popularización -a primeira foto data de 1826-. Porén, contamos con algunhas imaxes da Rosalía moza, por exemplo esta realizada por Louis Encausse no seu estudio.

Por María Cardarelly, en 1865

Ou estoutra, realizada en 1865 por María Cardarelly, unha fotógrafa nacida en Zaragoza en 1845 e que foi unha das primeiras mulleres en ter estudo fotográfico propio en España e, dende logo, a primeira en Galicia.

En total, coñecemos unhas cinco fotos de Rosalía anteriores a 1867, antes de que a poeta chegase aos trinta anos.

Por Sellier, entre 1871 e 1875

Despois deses primeiros retatos, chegamos á fotografía máis icónica de Rosalía, tirada nalgún momento entre os anos 1871 e 1875 por Luis Sellier no seu estudio da Coruña. Como destaca Laura Camino nun dos textos da exposición, "desde o punto de vista iconográfico, e especialmente trala morte de Rosalía, esta fotografía desempeñou un papel decisivo na construción da imaxe da autora como figura melancólica, mártir e, en última instancia, beatificada"

Por Modesto Brocos en 1880

De Rosalía contamos tamén con algúns retratos pictóricos. O máis importante é este realizado en 1880 por Modesto Brocos, cinco anos antes do falecemento da escritora. É, en realidade, o único retrato de Rosalía pintado en directo. Contaba neste momento con 43 anos, xa non é unha moza, senón unha muller entrando na súa madurez. Laura Camino destaca que "sería esta, por tanto, a imaxe verdadeira ou vera effigies de Rosalía na súa madurez".

Camino sinala, ademais, que "non deixa de ser sorprendente que, sendo o único retrato feito en vida, non fose máis reproducido" e apunta que "Rosalía era muller e escritora, e como tal, o seu aspecto físico estivo sometido á avaliación pública e ás vontades dos poderes institucionais".

Derradeira fotografía de Rosalía, coa súa familia, en 1884

A derradeira fotografía de Rosalía foi tirada o 1 de xullo de 1884, un ano antes do seu falecemento. Trátase dun retrato familiar realizado por Juan Palmeiro na Casa da Matanza, en Padrón. A partir dese momento non contamos con imaxes novas da poeta, á que non vemos envellecer, pero si con numerosas e constantes reinterpretacións da imaxe de Rosalía.

Rosalía de Castro xacente (1885)

Si contamos cun fermoso cadro realizado en 1885 polo seu fillo Ovidio Murguía de Castro, Rosalía de Castro xacente, no que retrata á súa nai, que vén de falecer.

Retrato de Rosalía en 1902 a cargo de Antonio Portela Paradela

A máis importante das reinterpretacións posteriores é a que en 1902 leva a cabo Antonio Portela Paradela, que realiza un debuxo a carbón a partir da icónica fotografía de Sellier, pero modificando notablemente a imaxe de Rosalía e cun obxectivo moi claro, como explica Laura Camino: "crear unha icona que simbolizara o mito que se estaba fornecendo ao redor de Rosalía como figura central do país".

Había imaxes de Rosalía, pero para Portela Paradela o retrato de Sellier transmite "languidez, resignación, febleza e melancolía" e o de Brocos unha excesiva seriedade e severidade. De xeito, que modifica a primeira para crear unha das imaxes que máis se asentou no tempo.

Billete de 500 pesetas coa efixie de Rosalía

Por exemplo, esta é a imaxe que se incluíu a partir de 1979 nos billetes de 500 pesetas.

O deseño, realizado por Pablo Sampedro, foi finalmente o que viu a luz, mais existiron outros proxectos que non chegaron a ser aprobados e que se conservan no Museo Casa de la Moneda.

Retrato de José Fenollera (1899)

Con todo, non foi a de Portela Paradela a única reinterpretación posterior que se fixo da imaxe dunha Rosalía convertida xa en símbolo, en mito e en icona. En 1899 José Fenollera debuxa este retrato, no que eleva á poeta aos loureiros da escrita.

Retrato de Máximo Ramos (1914)

Ou estoutro, realizado por Máximo Ramos en 1914 e conservado na Real Academia Galega. Fernando Cortés, Julio Monasterio Rodil, Antonio Solís Ávila ou Ricardo Camino asinaron neses anos outros debuxos ou pinturas nas que retrataban á poeta.

Retrato de Manuel López Garabal (1970)

Contamos tamén con este retrato, realizado por Manuel López Garabal en 1970 a partir dunha fotografía da Rosalía moza. Trátase dunha representación que transforma enormemente a imaxe da poeta e que na actualidade se pode ver na Facultade de Ciencias da Educación da USC.

A 'Rosalía pop'

E así chegamos ás reinterpretacións actuais, nas que Rosalía mesmo se converte nun símbolo pop, nesta creación de Rei Zentolo do ano 2004 con tanto éxito e tan boa acollida, e que parte da fotografía orixinal de Sellier.

Laura Camino destaca que "a estratexia de mercantilización da súa figura, transformada en emblema de produtos comerciais, remóntase a tempo atrás. Así, por exemplo, consérvase unha tarxeta publicitaria de 1920 na que aparece o busto da escritora asociado á marca Ceregumil, que se anunciaba como 'el mejor alimento para ancianos, niños y convalecientes"

Rosalía superheroína

Nos últimos anos, as imaxes e reinterpretacións de Rosalía multiplícanse, desde campañas institucionais ata obras artísticas ou produtos comerciais, "o que reflicte a súa vixencia simbólica, pero tamén a complexidade das interpretacións que se xeran arredor dela". Laura Camino sinala que "tal variedade, aínda que evidencia a forza do seu legado, tamén suscita preguntas sobre os límites entre homenaxe, reinterpretación e apropiación".

Neste caso, temos unha Rosalía superheroína, unha ilustración obra de Xiana Iglesias, socia traballadora de MaOs Innovación Social, que amosa unha autora empoderada e polo tanto feminista, que neste caso se identifica tamén coa potencia da cultura do país.

Rosalía, cuqui

Outra interpretación de Rosalía, en clave cuqui, é a que realiza Animosa, que crea unha Rosalía "vitalista, alegre e chea de vida" para reproducila en libretas, marcapáxinas e outros elementos, achegando unha escritora accesible e dulcificada.

"Para nós, Rosalía é unha referente. Inspirámonos nela para crear, porque nos transmite forza e conexión co noso. Usamos os seus poemas e palabras en ilustracións nas que tamén buscamos achegala ao cotián da vida galega, amosando unha Rosalía próxima e vital", explica Animosa nun texto que Laura Camino incorpora á exposición.

Rosalía, nena

Temos, mesmo, unha Rosalía nena, a pesar de que nunca vimos un retrato dela na súa infancia. Porén, podemos imaxinala para esta obra de teatro de Fina Calleja ou para o disco Rosalía pequeniña de Uxía Senlle. 

As Rosalías, de Yoseba MP

Unha das máis recentes reiterpretacións ten forma de mural é foi realizada por Yoseba MP en Bertamiráns, Milladoiro ou Baio. O autor parte da imaxe de Portela, que superpón a corpos femininos, "xerando un xogo de infinitas posibilidades iconográficas", pois "deste xeito, a figura de Rosalía pode identificarse con calquera muller", explica Laura Camino. Rosalía infinita, pois.