As folgas de inquilinos en Europa e América puxeron en xaque o sistema rendista a principios do século XX

E se deixamos de pagar o alugueiro? Esa sinxela pregunta pasou da retórica á acción en 1904, cando os inquilinos de Nova York, afogados pola especulación inmobiliaria e as abusivas subas do alugueiro das súas precarias vivendas, se organizaron para presionar os seus caseiros e o propio Estado. E non foron os últimos.

Durante o proceso de industrialización de finais do século XIX e principios do século XX, a vivenda e, máis especificamente, o alugueiro, converteuse nun foco de constante conflito entre a clase propietaria e a clase inquilina, cuxos ecos perduran ata hoxe. O crecemento descontrolado das grandes urbes e a concentración da poboación traballadora chocaron de fronte coa pobre oferta habitacional das cidades. Así xurdiron problemas como a aglomeración, os guetos e a extracción de rendas dos traballadores a través do alugueiro.

Unha medida de presión económica e política

A folga xeral convocada para o próximo 11 de novembro en España, á calor das protestas pola crise da vivenda e o desafiuzamento de Maricarmen, non é a primeira, nin moito menos, a máis radical nas súas formas e métodos. Desde Bos Aires ata Glasgow, pasando por Barcelona e Nova York, a clase traballadora que vivía de alugueiro desafiou os rentistas con folgas. Pero, que é exactamente unha folga de alugueiros? Implica só deixar de pagar?

As folgas de inquilinos ou de alugueiros de principios do século XX non eran unha ameaza ou unha performance dun día. As comunidades de arrendatarios, tras coordinarse, dicían suspender o pago do alugueiro ou das súas subidas, co obxectivo de exercer presión económica e política sobre os propietarios, as empresas inmobiliarias ou o Estado.

No entanto, o concepto, que os sindicatos puxeron sobre a mesa recentemente, non estaba tan definido como nas folgas laborais. Influenciadas por estas, as protestas pola vivenda tomaban varios dos seus elementos: piquetes fronte a desafiuzamentos, manifestacións, comités de folga…

Das primeiras protestas ás guerras contra os alugueiros

Aínda que algúns historiadores atopan precedentes ata na Antiga Roma, é tras a industrialización decimonónica onde se datan os primeiros conflitos. Desde as primeiras protestas de agricultores que arrendaban as súas terras en Irlanda ou no val do Hudson (Estados Unidos) ata a Comuna de París de 1871, onde se suspendeu o pago de todos os alugueiros, o século XIX sementou a semente que xerminaría a principios do XX.

En 1904 e 1907 os inquilinos do Lower East Side de Nova York declararon a guerra ao alugueiro. As chamadas rent wars (guerras do alugueiro en inglés), comezaron como simples protestas das familias migrantes, lideradas polas súas amas de casa, e cristalizaron en protestas multitudinarias e falta de pagamentos coordinada. Os propietarios recorreron á vía xudicial para emitir ordes de desafiuzamento masivas e tentar desaloxar os folguistas. Os veciños responderon organizando a resistencia física e comunitaria nos propios inmobles para frear a execución dos desafiuzamentos.

Aínda que a forza da folga logrou que varios propietarios aceptasen reducir ou conxelar os alugueiros, estas concesións resultaron difíciles de manter a longo prazo. A acción nas rúas non se traduciu en acción lexislativa e a falta de leis específicas deixou os inquilinos desprotexidos.

A 'marcha das vasorias' de Bos Aires

Paralelamente, en agosto de 1907, a uns 8.500 quilómetros ao sur, o goberno municipal de Bos Aires anunciaba un aumento dos impostos inmobiliarios. Os propietarios trasladaron de inmediato este gravame ás rendas con aumentos de máis do 40%. Unha laxa insostible para as familias arrendatarias.

A diferenza do estalido neoiorquino, as protestas de Bos Aires saltaron das amas de casa e os patios dos conventillos aos comités anarquistas. O impulso de organizacións libertarias como a Federación Obreira Rexional Arxentina mobilizou a máis de 100.000 persoas, que se organizaron para suspender os pagos da renda, organizar protestas e paralizar desafiuzamentos.

A pesar de non lograr unha lexislación favorable e tras unha violenta represión, a folga quedou marcada como un fito histórico na memoria do movemento obreiro arxentino. A chamada "marcha das vasoiras", onde mulleres e nenos desfilaron polas rúas portando vasoiras para "varrer os caseiros usureros", deixou unha imaxe indeleble no imaxinario popular do país suramericano.

Glasgow, a primeira vitoria

A crise habitacional desatada en Glasgow (Escocia) en 1915 tras a chegada masiva de traballadores para nutrir as fábricas de municións e os estaleiros en plena Primeira Guerra Mundial acendeu outro foco de resistencia fronte o rentismo. A causa: o aumento xeral do 25% nas cotas do alugueiro.

En resposta, unha tripla alianza entre as asociacións de amas de casa, o comité de vivenda do Partido Laborista e os sindicatos de traballadores industriais acordou a falta de pagamento masiva das rendas. Máis de 25.000 familias obreiras deixaron de pagar o alugueiro. A organización da folga foi exemplar: piquetes fronte a inmobles baleiros para frear a especulación, paros nas fábricas cando se intentaban executar desafiuzamentos, resistencia masiva contra a policía…

Cando os propietarios levaron a xuízo a 18 folguistas, miles de traballadores dos estaleiros e enxeñerías pararon as máquinas e marcharon xunto ás amas de casa cara ao tribunal. A ameaza inminente dunha folga xeneralizada nas fábricas de municións levantou todas as alarmas en Londres. A maquinaria bélica do Imperio Británico estaba en xaque.

Así, o Parlamento británico aprobou a primeira lei de conxelación de alugueiros da historia do país (coñecida como Rent Restrictions Act), que fixaba as rendas aos niveis previos á guerra en todo o Reino Unido. Así se ratificou a primeira gran vitoria histórica dunha folga de inquilinos.

A folga alugueiros de Barcelona de 1931

E en España? Recén nacida a II República, o 1 maio de 1931, a Comisión de Defensa Económica do Sindicato Único da Construción da CNT convocou un multitudinario mitin nunha Barcelona azoutada pola crise económica derivada do crack de 1929. 150.000 asistentes clamaron contra a suba dos alugueiros e os desafiuzamentos. Os obreiros, que destinaban entre o 20% e o 30% do seu escaso salario ao alugueiro de vivendas precarias, comezaron a organizarse.

Dous meses de preparativos despois, pasaron á acción. As súas reivindicacións eran directas: baixada do 40% do alugueiro fixado no contrato, falta de pagamento total para desempregados e desconto da fianza. Ante a negativa dos propietarios, máis de 80.000 familias declararon a folga e deixaron de pagar a renda.

Como en Bos Aires e Glasgow, as mulleres cobraron un especial protagonismo na resistencia, como administradoras tradicionais do orzamento doméstico. Alén de paralizar desafiuzamentos, cando as autoridades conseguían executalo, as redes veciñais organizábanse para volver subir os mobles á vivenda da familia afectada.

O movemento foi reprimido con dureza. A policía asaltou o local do Sindicato Único da Construción da CNT e asestou un golpe mortal á folga. A represión desas xornadas saldouse con polo menos 18 mortos, decenas de feridos e máis de 300 detencións, segundo recolle Manel Aisa. E ningún avance lexislativo. A pesar da derrota, o espírito combativo daquelas xornadas inspirou a organizacións como a Unió de Llogaters de Catalunya, que publicou o xornal O Llogater a partir de 1933.

Outros movementos como as folgas de alugueiros de Panamá en 1925 e 1932 e Gotemburgo (Suecia) en 1936 inspiráronse tamén nos exemplos de Glasgow, Bos Aires e Nova York para organizarse fronte o rentismo xunto a sindicatos laborais. Unha loita que hoxe volve alzar á clase traballadora do século XXI cos mesmos berros contra a especulación, a precariedade e os abusos da clase propietaria.