Entre 1800 e 1860 fretáronse dende Galicia cando menos 84 expedicións negreiras que transportaron a América máis de 23.000 persoas escravizadas africanas. Un tráfico de escravos que xerou importantísimos beneficios económicos a unha serie de empresarios e familias ben coñecidas na cidade da Coruña

No ano 1800 tivo lugar a primeira viaxe documentada dun barco galego que traficaba con escravos en dirección a América; partiu de Vigo e trasladou africanos escravizados dende Rio de Xaneiro a Montevideo, aínda colonias portuguesa e española. En 1860 saíu do porto da Coruña o derradeiro barco negreiro con participación galega; partiu en dirección a Cabinda, na actual Angola, onde apresou 637 persoas que trasladou a Puerto Padre, en Cuba; 87 delas morreron da travesía, o resto foron escravizadas.

Entre esas dúas datas tivo lugar un período de ignominia no que Galicia, particularmente os portos da Coruña, Vigo e Ferrol e algúns destacados empresarios e familias, foron protagonistas dunha das páxinas máis escuras da historia da humanidade. Calcúlase que 15 millóns de persoas africanas foron escravizadas polas potencias coloniais europeas entre o século XVI e XIX e levadas a América. Delas, cando menos 23.000 foron transportadas por barcos galegos, un comercio de seres humanos que se concentrou en seis décadas do século XIX.

Trátase dunha memoria colonial na que Galicia foi verdugo e non vítima e que é amplamente descoñecida pola maior parte da poboación. Unha memoria que está ben documentada e estudada grazas ao traballo de varios investigadores e investigadoras como Luis Alonso Álvarez (cuxos artigos sobre o tema pódense ler en Praza.gal), Rafael Lema, Isabel Bugallal, Consuelo Mariño ou Consuelo Naranjo, pero que non está asumida pola sociedade. 

Este xoves inaugurouse no Museo Nacional de Ciencia e Tecnoloxía da Coruña (MUNCYT) a exposición A Coruña, Porto Negreiro, coordinada por Cristina Botana Iglesias e Zinthia Álvarez Palomino e que forma parte do proxecto ‘A Coruña entre memorias: historia, colonialismo e identidade’, unha das propostas gañadoras do I Certame de Proxectos Singulares da Deputación da Coruña.

Este xoves inaugurouse no Museo Nacional de Ciencia e Tecnoloxía da Coruña (MUNCYT) a exposición A Coruña, Porto Negreiro, coordinada por Cristina Botana Iglesias e Zinthia Álvarez Palomino. A mostra, que se poderá visitar durante dous meses, inclúe a publicación dunha guía didáctica e a realización de roteiros pola cidade

A mostra, que se poderá visitar durante dous meses e que inclúe a publicación dunha guía didáctica e a realización de roteiros pola cidade, recolle a través de documentos e imaxes o papel xogado polo porto coruñés e por Galicia no seu conxunto no tráfico de escravos. Foi unha actividade, destacan as responsables da exposición, da que se lucraron de forma importante unha serie de empresarios, como Juan Francisco Barrié D’Abadie, Juan Menéndez Fuertes, Eusebio da Guarda, Marcial Francisco del Adalid, José Arias, Francisco Romeu, Jaime Dalmau, Antonio Santiago de Llano ou Martín de Torres Moreno. Familias que acadaron gran poder e riqueza nas décadas seguintes e que, en varios casos, aínda están presentes en nomes de rúas na Coruña.

A exposición convida a recoñecer os vestixios deste pasado escravista na arquitectura, a economía e a paisaxe urbana da Coruña e a reflexionar sobre como estes legados seguen a configurar o presente. Falamos con Cristina Botana e Zinthia Álvarez sobre os obxectivos da exposición e a falta de coñecemento que existe na sociedade galega sobre o seu pasado colonial.

"En España asóciase a memoria colonial aos portos de Barcelona, Sevilla, Cádiz..., pero non á Coruña. Aquí parece que non temos esa historia, que non pasamos por alí. Por iso era importante transformar toda esa información e facela accesible á cidadanía, para que sexamos conscientes do que aquí pasou"

Chámame a atención o descoñecemento que existe na sociedade galega sobre este tema. É un tema pouco estudado? Ou é, sobre todo, que os achados das investigacións realizadas non se divulgaron? Esta mosta pode axudar nesa tarefa?

Cristina Botana: Había moitas investigacións precedentes, moi sólidas, de Luís Alonso Álvarez, Rafael Lema, Isabel Bugallal, Consuelo Mariño ou Consuelo Naranjo, que levaron a cabo investigacións, xa desde os anos 80, moi sistemáticas, con moitísima información de arquivo; tiñan amplísima información das expedicións, de cantas foron, de que cantidade de persoas transportaron...

Pero si, é algo como que quedou moi escondido, moi atrapado nos discursos académicos que ás veces son moi impermeables, aínda que algunha desas persoas, como Luís Álvarez, preocupáronse de escribir artigos en medios de comunicación, para dar a coñecer este tema á sociedade. Nós tamén queriamos dar continuidade a todos eses traballos e achegar algo que fose moi didáctico, moi aberto, para que calquera puidese coller esa información e entendela, transformala e apropiarse dela. De aí o de facer roteiros, unha guía didáctica, con esa intención de divulgación cidadá máis que de divulgación académica.

Zinthia Álvarez: En España asóciase moito a memoria colonial aos portos de Barcelona, Sevilla, Cádiz..., pero non á Coruña. Na Coruña parece que non temos esa historia, que non pasamos por alí. Por iso para nós era importante transformar toda esa información e facela accesible á cidadanía en xeral, para que sexamos conscientes do que aquí pasou.

Cristina Botana: Non atopamos un número moi amplo de fontes, pero as fontes que hai foron moi prolixas. Non son moitos investigadores e investigadoras os que trataron este tema, pero os que o fixeron produciron bastante información. En realidade é un pouco dual, porque está moi estudado por un puñado de persoas, pero é algo moi descoñecido. Hai unha desmemoria e, ademais, un pouco de escepticismo, xente que che pregunta: pero de verdade era tan así?

"España, en xeral, ten unha actitude de negación constante a enfrontarse co seu pasado colonial e co seu pasado escravista, coa memoria en xeral"

Cal credes que é a razón pola que esta parte da historia da Coruña e de Galicia permanece tan agochada?

Zinthia Álvarez: Pola desmemoria, porque España, en xeral, ten unha actitude de negación constante a enfrontarse co seu pasado colonial e co seu pasado escravista, coa memoria en xeral. Agora mesmo estámolo vendo tamén coa memoria asociada á ditadura. Faise unha negación constante e nos procesos psicolóxicos cando te enfrontas a un trauma o primeiro que hai que facer é recoñecer; e despois dese recoñecemento xa veremos se hai unha aceptación, unha reparación, pero o primeiro é recoñecer e en España aínda estamos nesa situación na que non recoñecemos isto, de feito negámolo constantemente. A xente diche: 'como imos ter responsabilidade na trata de escravos? Aquí non había escravos, como moito en Barcelona ou Sevilla, pero nós non'.

De feito, adóitase utilizar como escusa o feito de que os galegos foron explotados como man de obra barata, por exemplo en Cuba. Pero é que iso forma parte dese mesmo sistema: no momento de que se deixou de poder explotar ás persoas negras que levaban de África, pasouse á seguinte cadea do elo, e empezouse a levar a traballadores desde Galicia.

"É máis fácil situarse no papel de vítimas, nun relato que sitúa os galegos como vítimas do imperio español. Pero a realidade é que Galicia tamén fomos imperio e seguimos sendo imperio para moitas persoas coas que convivimos"

Claro, ese proceso está directamente ligado ao mesmo sistema colonial...

Cristina Botana: Si, pero mesmo esa memoria era tamén relativamente descoñecida, ata que saíu o libro de Bibiana Candía ou as investigacións de Consuelo Naranjo. Pero isto, en cambio, aceptouse enseguida, porque é máis fácil situarse no papel de vítimas, nun relato que sitúa os galegos como vítimas do imperio español. Claro que esta historia ocorreu e si, podemos identificar trazas de colonialidade nesa forma de seleccionar certos pobos de Galicia ou de Asturias e non a outros, pero non podemos equiparar as experiencias, evidentemente non había o mesmo tipo de deshumanización sobre aqueles galegos que sobre os pobos que fomos secuestrar en Angola ou Ghana.

Por iso é importante colocar a Galicia e a toda España dentro dese imperialismo e dentro desa dinámica colonizadora. É un espazo incómodo, ninguén nos queremos asomar a iso, pero a realidade é que Galicia tamén fomos imperio e seguimos sendo imperio para moitas persoas coas que convivimos.

"A Coruña en principio estivo relegada porque o poder estaba concentrado no monopolio do porto de Sevilla. O seu papel medra no século XVIII. O crecemento ten moito que ver co momento no que os ingleses tentan ilegalizar a trata transatlántica. E é nese momento no que se potencia a trata transatlántica desde Galicia"

España (e Galicia) deberían pedir perdón pola súa participación na trata de escravos? Credes que se debería abrir ese debate, da mesma maneira que está aberto o debate sobre o recoñecemento do mal causado no proceso de conquista de América?

Cristina Botana: Hai que ir primeiro ao comezo, que aínda non fixemos ese traballo, abrir todas esas feridas e limpar aí, recoñecer todo isto e despois haberá que facer o que se decida. Pero claro, hai ocasións en que se empeza falando destes temas, de pedir perdón, cando no caso de España non está feito nin o primeiro paso.

Cal é o papel da Coruña no tráfico de escravos? Cando comeza a súa participación?

Zinthia Álvarez: A Coruña en principio estivo relegada porque o poder estaba concentrado no monopolio do porto de Sevilla. O seu papel medra no século XVIII, cando comezan os correos marítimos, o consulado e concédense dúas cédulas que permiten á Coruña comerciar con América, o que fai que a cidade se coloque nunha posición moi central dentro da carreira colonial. A Coruña crece como porto comercial, primeiro como comercio de produtos e xa despois como comercio de persoas.

O crecemento ten moito que ver co momento no que os ingleses tentan ilegalizar a trata transatlántica a partir de 1800. E é nese momento no que se potencia a trata transatlántica desde Galicia, pero xa de maneira ilegal.

Cristina Botana: En Galicia o auxe da trata, o período en que houbo máis expedicións e máis intensas foi a partir do momento da prohibición. Entón, de súpeto Galicia, tamén por esa posición medio secundaria e ao mesmo tempo céntrica porque estaba ben conectada cos outros imperios e coas colonias, pasou a ser un nodo moi atractivo, especialmente entre 1800 e 1860, un momento no que aquí se instalan moitos comerciantes, empresas navieiras, barcos...

"En total, embarcáronse a 23.176 persoas africanas escravizadas. Delas, unha parte importante morría xa na travesía, pero eu prefiro sempre falar da cifra das embarcadas, pois chegadas ou non a porto, son as que foron secuestradas"

A partir dun determinado momento, comeza a xogar un papel destacado Cuba, non si? E alí había tamén unha ampla presenza de galegos dirixindo as operacións escravistas...

Cristina Botana: Si, Cuba é fundamental e, de feito, en Cuba a prohibición da escravitude é posterior á prohibición en España. Ademais a Cuba emigran empresarios galegos e dirixen desde alí as operacións. En moitos casos eran casas comerciais familiares, cunha parte da familia que quedaba en Coruña e xestionaba a empresa desde aquí, co consulado, en correos..., había membros da familia en todas as patas do proceso, controlando así tanto a saída como a chegada.

As cifras que manexades e que son resultado das investigacións realizadas nas últimas décadas, moi documentadas cos rexistros que existen sobre os barcos que realizaban o transporte das persoas escravizadas son abraiantes, moi elevadas. De cantas persoas estamos a falar?

Cristina Botana: Si, en total segundo os datos, sobre todo procedentes das investigacións de Luís Álvarez, desde Galicia fretáronse 84 expedicións negreiras desde 1800 a 1860, sobre todo concentradas na chamada idade dourada. En total, embarcáronse a 23.176 persoas africanas escravizadas. Delas, unha parte importante morría xa na travesía, pero eu prefiro sempre falar da cifra das embarcadas, pois chegadas ou non a porto, son as que foron secuestradas. E nesas travesías o porto da Coruña foi fundamental, por encima do de Vigo ou o de Ferrol.

"Na exposición hai un espazo cos nomes das persoas que identificamos como persoas que foron escravizadas en Galicia. Creo que é importante telo en conta, porque así como coñecemos os nomes dos escravistas, dos negreiros, non sabemos nada destas persoas, que eran considerada unha mercadoría"

Tedes tamén un rexistro das persoas escravizadas que eran traídas á Coruña e a outros lugares de Galicia para traballar, outro aspecto moi descoñecido da nosa historia. Unha información que está dispoñible grazas, sobre todo, aos rexistros eclesiásticos do bautismo. Como era este proceso?

Zinthia Álvarez: Hai que lembrar que as persoas escravizadas non eran consideradas seres humanos. Entón, dalgunha forma, para que estivesen dentro da sociedade, aínda que estivesen nunha condición de escravitude, eran bautizadas. Tamén pensando na posibilidade de que nalgún momento fosen liberadas, para que tivesen, digamos, os sacramentos en regra. 

É algo que queremos rescatar aquí na exposición, na que hai un espazo cos nomes das persoas que identificamos como persoas que foron escravizadas en Galicia. Creo que é importante telo en conta, porque así como coñecemos os nomes dos escravistas, dos negreiros, non sabemos nada destas persoas, que eran considerada unha mercadoría.

A maioría eran persoas que eran traídas para servir os negreiros, incorporadas aos servizos domésticos. Estas persoas, ao ser bautizadas, outorgábaselles o apelido ou o nome dos seus donos, eliminando o nome de orixe, que por suposto non interesaba. Ademais, moitas veces encadeábanse varios nomes porque se eran compradas e vendidas varias veces, ían incorporando os nomes de todos os seus propietarios.

Cristina Botana: Atopamos que no momento en que alcanzaban a liberdade era moi habitual que se puxesen nomes especialmente relixiosos, como Juan Bautista ou cousas así, para que ninguén puxese en dúbida a súa condición de cristiáns, sobre todo porque era habitual que pola cor da súa pel foran violentados ou se lles requirise constantemente a documentación. Algo que aínda pasa na actualidade e que hai séculos tiña que ser seguramente peor. Sempre tiñan que levar os seus documentos, tiñan que estar todo o tempo xustificando a súa existencia.

"A Igrexa, aínda que mantén un papel moi ambiguo durante todo o proceso de escravitude e de colonización, nun momento dado móstrase moito máis tallante e directamente ameaza coa excomunión a toda aquela persoa que escravice a outra ou que participe na trata. Entón, moitas destas grandes casas comerciais collen medo, porque ao final eran grandes católicos"

É posible saber algo das vidas destas persoas a partir do momento en que foron liberadas? Quedaron en Galicia? Marcharon a outros lugares?

Zinthia Álvarez: É difícil, normalmente só existen os rexistros de compra-venda ou dos bautizos, pero son sempre accións ligadasá persoa que se considera humana, que neste caso é o negreiro. Pero no momento no que se remata esa transacción, unha vez que a persoa escravizada recibe a carta de liberdade, non sabemos nada habitualmente da vida desa persoa. Pero si atopamos algún caso no que sabemos algo máis, por exemplo dun home ao que deron o nome de Manuel Sousa e que foi comprada polo Concello de Lugo para ser clarineiro. No seu caso si temos varios rexistros a nivel contable, do que lle pagaba o Concello, ou dun momento en que o Concello de Monforte o pediu prestado.

Nalgún momento cambia a opinión social sobre o tráfico de escravos? Cambia a partir do momento en que o Papa se posiciona contra ela? Nos artigos que vai publicando Luís Alonso Álvarez detállase, por exemplo, que era habitual que os comerciantes de escravos realizasen moitas obras filantrópicas, como unha forma de purgar os seus pecados...

Cristina Botana: Si, vai cambiando a percepción, é verdade. E ademais tamén a Igrexa, aínda que mantén un papel moi ambiguo durante todo o proceso de escravitude e de colonización, nun momento dado móstrase moito máis tallante e directamente ameaza coa excomunión, en 1839, a toda aquela persoa que escravice a outra ou que participe na trata. Entón, moitas destas grandes casas comerciais collen medo, porque ao final eran grandes católicos. 

É tamén un momento no que a percepción da sociedade estaba xa cambiando e, ademais, un momento no que as fortunas destes empresarios estaban xa consolidadas e empezaban a buscar como cambiar de negocio, investindo no mercado inmobiliario ou con accións de filantropía, con obras públicas. En realidade, a dinámica non é moi diferente á que vemos hoxe en moitas grandes empresas e empresarios, que buscan lavar a súa imaxe creando fundacións, facendo doazóns...

"Hai unha serie de familias que no último século, e tamén na actualidade, mantiveron unha posición de poder e de privilexio que parte do enriquecemento que os seus antepasados conseguiron á conta do sufrimento de millóns de persoas"

Non vos vou preguntar se, por exemplo, pensades que van desaparecer das rúas os nomes de persoas asociadas ao tráfico de escravos. Pero credes que, cando menos, nos vindeiros anos se vai abrir na nosa sociedade un debate público sobre o sucedido e un proceso de recoñecemento da responsabilidade?

Zinthia Álvarez: Parece que nos últimos anos si comeza a haber un debate en España ao redor da memoria, pero dá a impresión de que os posicionamentos son sempre moi ambiguos. Vémolo tamén co tema da memoria democrática. Aquí hai que pór este tema enriba da mesa e pensar nas persoas ás que estamos volvendo a facer dano cando, por exemplo, as facemos pasar por rúas, por exemplo, que levan o nome de traficantes de escravos.

E a realidade, ademais, é que hai unha serie de familias que no último século, e tamén na actualidade, mantiveron unha posición de poder e de privilexio que parte do enriquecemento que os seus antepasados conseguiron á conta do sufrimento de millóns de persoas. E son persoas que hoxe en día están na base do sistema capitalista. Por iso non creo que realmente vaia a haber no curto prazo un debate real sobre este tema.

"Non queremos facer xuízos sumarísimos a ningunha familia, porque iso sería personalizar o problema, e o tráfico de escravos en Galicia non foi algo persoal, foi sistémico"

Cristina Botana: O importante é entender que aínda que sexa unha memoria que parece afastada, todos estes grandes apelidos deben facer un recoñecemento de que a súa posición de poder actual procede disto. Porque sen esas fortunas conseguidas desta maneira, non chegarían á posición que ocupan na actualidade. Nin Barrié da Maza sería Barrié da Maza se Juan Barrié non fora un empresario escravista, nin os Pastor serían os Pastor. Non queremos facer xuízos familiares, só destacar que existe unha relación directa entre este proceso e os poderes actuais e que non nos sigan contando historias que o que fan é furtar a nosa memoria.

A nosa memoria é esta, a nosa cidade creceu grazas a esta actividade e a todo o diñeiro que xerou, o Ensanche construíuse grazas ao inxente capital que procedía do comercio colonial e do comercio de escravos. Non queremos facer xuízos sumarísimos a ningunha familia, porque iso sería personalizar o problema, e o tráfico de escravos en Galicia non foi algo persoal, foi sistémico.

Zinthia Álvarez: E despois hai que emprestar atención a unha cuestión de tipo material. Na sociedade sinálase moitas veces á situación de precariedade na que viven algunhas persoas e critícase que se regale diñeiro a persoas que por exemplo veñen como refuxiadas, escapando da pobreza nos seus países. Pero é que esa pobreza non ten que ver co nivel de esforzo desas persoas ou deses países, senón que é resultado dun proceso continuado de explotación do que Europa se beneficiou nos últimos séculos e do que a escravitude foi un dos seus elementos.