Cada vez é máis frecuente en España e outros países de Europa a aparición de enfermidades como o dengue, o virus do Nilo ou o chikungunya, así como infeccións como a vibriose
Europa acumula xa este verán máis de 160 casos de virus do Nilo Occidental repartidos en sete países. 94 en Italia, 42 en Grecia, 16 en España, sete en Macedonia do Norte, cinco en Romanía, dous en Francia e un en Alemaña. A iso súmanse outras enfermidades como o chikungunya ou o dengue, que en España xa acumulan 108 e 124 casos importados respectivamente e que cada vez son máis habituais en territorios onde o aumento das temperaturas favorece a presenza dos mosquitos que as transmiten.
O punto en común destas enfermidades é que son transmitidas pola picadura de mosquitos, cuxos patróns de distribución e actividade están a cambiar. "O que máis estamos a ver agora mesmo é o impacto sobre os insectos e outros artrópodos. Se aumenta a poboación destes vectores, tamén aumenta a probabilidade de que haxa exemplares infectados e, polo tanto, a posibilidade de transmisión ás persoas. Iso non significa que todas as picaduras provoquen unha enfermidade, pero si aumenta o risco", explica a infoLibre Xema Fernández, portavoz da Sociedade Española de Enfermidades Infecciosas e Microbioloxía Clínica (SEIMC).
Aínda que as altas temperaturas son un dos factores que explican estes cambios, desde o ámbito científico advirten de que non hai que caer en discursos simplistas que reducen o fenómeno á idea de que "a máis calor, máis mosquitos".
"Hai que desmontar un pouco ese mito, porque en principio é así, pero non é tan doado", describe Frederic Bartumeus, investigador ICREA no Centro de Estudos Avanzados de Blanes (CSIC) e codirector da aplicación Mosquito Alert. Explica que "os mosquitos teñen óptimos térmicos, necesitan unhas condicións concretas de temperatura e humidade para sobrevivir e reproducirse. Cando a calor é extrema e se combina coa seca, a súa actividade diminúe".
"Paradoxalmente, un outono chuvioso podería favorecer un repunte maior que o propio verán", destaca Bartumeus, codirector da aplicación Mosquito Alert
De feito, durante as sucesivas ondas de calor rexistradas este verán en Cataluña, os investigadores observaron un descenso das poboacións. "Paradoxalmente, un outono chuvioso podería favorecer un repunte maior que o propio verán", destaca Bartumeus, quen engade que o principal efecto do cambio climático "non será necesariamente un aumento constante do número de mosquitos, senón unha modificación dos seus patróns de actividade".
"Isto provocará que os picos de abundancia se despracen do verán ao outono ou que teñamos actividade de mosquitos en decembro porque o inverno tarde máis en chegar, mentres que o verán sería demasiado extremo para eles", explica.
Outro dos factores que inflúen na distribución destes insectos é a xeografía, o que estaría a favorecer a súa expansión en países do centro e norte de Europa e que, se as temperaturas seguen aumentando, podería provocar o fenómeno contrario en parte do Mediterráneo debido ao exceso de calor e á escaseza de auga. "Se falamos do centro ou norte de Europa, o cambio climático si pode permitir que especies que antes apenas atopaban condicións axeitadas agora as teñan durante máis meses. Pero España xa parte dun clima onde sempre houbo mosquitos; aquí o exceso de temperatura pode incluso dificultarlles a vida", resume.
Un factor que tampouco pode ignorarse para entender o crecemento destas enfermidades é a mobilidade global. Moitos destes virus chegan a Europa a través de viaxantes infectados procedentes de América Latina, Asia ou África e, cando un mosquito local pica a esa persoa, pode iniciarse unha cadea de transmisión autóctona.
"A mobilidade humana cambiou moitísimo nos últimos dez ou 15 anos e iso tamén explica o aumento do risco"
"A mobilidade humana cambiou moitísimo nos últimos dez ou 15 anos e iso tamén explica o aumento do risco", relata Bartumeus, que pon como exemplo unha das investigacións que levou a cabo, cuxa principal conclusión é que a expansión do mosquito tigre por España estivo estreitamente relacionada co tráfico por estrada. "A súa expansión está moi asociada á mobilidade en coche dos españois e ás principais estradas. O mosquito métese nos vehículos e pode colonizar novas cidades moito máis rápido do que o faría voando".
Á súa proliferación tamén se suman as alteracións nas migracións das aves. Fernández explica que España é un importante punto de paso para aves procedentes de África e que estes animais poden transportar garrapatas infectadas, que posteriormente transmiten virus á fauna silvestre. "Ao final, canto maior é a poboación de mosquitos e garrapatas, maior é tamén a probabilidade de que existan exemplares infectados. É unha cuestión de probabilidade", resume a especialista.
"O que necesitamos é monitorizar os cambios"
O Centro Europeo para a Prevención e o Control das Enfermidades (ECDC) advirte de que os efectos do cambio climático sobre a saúde non se limitan aos mosquitos. O aumento das temperaturas incrementa tamén o risco de intoxicacións alimentarias pola proliferación de bacterias, favorece infeccións como a vibriose tras o baño en augas costeiras de baixa salinidade e prolonga a tempada de actividade das garrapatas, responsables de enfermidades como a de Lyme ou a encefalite transmitida por estes parasitos. "Ante un cambio climático que incrementa o espectro de ameazas para a saúde pública, hai unha necesidade crecente de colaboración estratéxica entre os sectores humano, ambiental e animal", subliña a axencia europea.
A aplicación Mosquito Alert sérvese dos avisos enviados polos propios cidadáns sobre a presenza de mosquitos invasores
"As altas temperaturas tamén favorecen a proliferación de bacterias nos alimentos e de microorganismos do xénero Vibrio, presentes en augas salobres, que poden provocar infeccións cutáneas e cadros graves en persoas vulnerables", describe Fernández. No entanto, matiza que, por agora, "en España non estamos a ver un aumento significativo de infeccións por estas bacterias", xa que se centra máis en países do norte de Europa, aínda que considera necesario manter a vixilancia.
Na mesma liña, o Ministerio de Sanidade considera que a participación cidadá é fundamental para detectar precozmente estes cambios. Aquí toma protagonismo a aplicación Mosquito Alert, que se nutre dos avisos enviados polos propios cidadáns sobre a presenza de mosquitos invasores e contribúe a complementar os sistemas tradicionais de vixilancia.
Para Bartumeus, o seguimento de millóns de observacións realizadas pola poboación permitirá comprender mellor como evolucionan estas especies nun escenario climático cambiante. "O que necesitamos é monitorizar os cambios. O risco vai cambiar, a cuestión é como vai cambiar. E para responder a iso necesitamos máis datos e máis ciencia", conclúe.
