A crise humanitaria é a expresión que o Executivo quixo reforzar máis para colocar no primeiro plano ás persoas que cruzaron a fronteira

A crise de Ceuta continúa máis dun mes despois e as palabras coas que o Goberno a describiu foron cambiando case ao mesmo ritmo que evolucionaba a situación na cidade autónoma. O que durante as primeiras horas foi presentado polo propio presidente do Gobierno, Pedro Sánchez, como unha vulneración da fronteira e un ataque á "integridade territorial" de España converteuse despois nunha "crise humanitaria". O mércores, Sánchez  utilizou na entrevista en TVE un concepto procedente da linguaxe da seguridade e a defensa para explicar o acontecido: "ataques híbridos".

Ningún deses termos é equivalente, aínda que o primeiro e o terceiro están moi relacionados co terreo da seguridade do Estado. A crise humanitaria, con todo, é a expresión que o Goberno quixo reforzar máis para colocar en primeiro plano ás persoas que cruzaron a fronteira e quedaron atrapadas nunha cidade desbordada.

O uso de cada un destes termos non foi completamente lineal. O Goberno non foi abandonando unha definición para substituíla por outra, senón que en moitas ocasións os tres conceptos conviviron. Mesmo dentro dunha mesma intervención, Sánchez describiu Ceuta como unha crise migratoria e humanitaria e, ao mesmo tempo, como un episodio do que España debe extraer leccións para defenderse fronte a futuras ameazas híbridas. A elección das palabras debuxa así a complicada posición do Executivo para referirse a unha crise con demasiadas arestas.

Das mafias á "integridade territorial"

A primeira explicación ofrecida polo Ministerio do Interior cando comezaron as entradas masivas apuntaba ás redes dedicadas ao tráfico de persoas. O departamento de Grande-Marlaska defendeu a cooperación con Marrocos para controlar a fronteira á vez que Rabat ofrecía unha explicación practicamente idéntica e responsabilizaba tamén a organizacións criminais.

O discurso do Gobierno español cambiou apenas unhas horas despois. Durante a súa visita a Ceuta, Sánchez cualificou o ocorrido como un ataque e unha"“violación da integridade territorial de España". Así, o Executivo evidenciaba que o que ocorrera era considerado como un episodio que afectaba directamente á soberanía española. O ministro do Interior, Fernando Grande-Marlaska, utilizou despois unha formulación similar á falar dun "ataque á integridade territorial de España".

Esa "integridade territorial" é un dos conceptos centrais da soberanía dun Estado. A propia Constitución establece que unha das misións das Forzas Armadas é defender a integridade territorial de España. Un argumento que despois utilizou a dereita para arremeter contra o Executivo e anticipar unha posible responsabilidade constitucional ou penal.

A crise vólvese "humanitaria"

Unha vez recuperado o control da fronteira e co retorno voluntario de practicamente o 90% das persoas que accederan a Ceuta, o problema territorial quedaba a un lado e pasaba a converterse en crise humanitaria. Miles de persoas conseguiran entrar en Ceuta e a cidade debía atendelas, aloxalas ou xestionar o seu retorno. O sistema de acollida quedou sometido a unha presión extraordinaria. A situación dos menores converteuse nun dos asuntos máis delicados e as organizacións humanitarias comezaron a alertar sobre as condicións nas que permanecían moitas desas persoas.

Nas súas comparecencias, Sánchez comezou a distinguir entre unha primeira fase, vinculada o control da fronteira, e outra marcada polo desafío humanitario e de xestión que supoñía a permanencia de miles de persoas en Ceuta. O que buscaba era trasladar o foco ás persoas migrantes, as súas condicións de vida e a capacidade das administracións para garantir os seus dereitos e atender as súas necesidades básicas.

As organizacións sociais utilizaran ese marco practicamente desde o principio. Entidades dedicadas á atención de refuxiados e migrantes reclamaron garantías en materia de asilo, protección de menores e respecto ao principio de non devolución. Tamén as institucións europeas foron incorporando progresivamente o compoñente humanitario ao seu discurso, aínda que sen abandonar a insistencia no control das fronteiras exteriores da Unión Europea e nos retornos. O termo "crise humanitaria" terminou converténdose no máis utilizado durante as primeiras semanas tras a entrada.

Seguridade Nacional, pero non estado de excepción

Entre a emerxencia humanitaria e o posterior debate sobre as ameazas híbridas apareceu ademais unha definición xurídica moito máis concreta. O Goberno declarou en Ceuta unha "situación de interese para a Seguridade Nacional", unha figura prevista na lexislación española para crise que requiren unha coordinación extraordinaria entre diferentes administracións e organismos do Estado. Ángel Víctor Torres, ministro de Política Territorial e encargado por Sánchez para coordinar as distintas crises dos últimos anos, foi o designado para tomar o mando único.

A decisión reforzou a dimensión de seguridade da crise, pero sen convertela nunha situación excepcional comparable aos estados de alarma, excepción ou sitio. A lei de Seguridade Nacional permite mobilizar e coordinar recursos ante crises especialmente graves, pero mantén os poderes ordinarios das administracións e non permite suspender dereitos fundamentais.

O presidente de Ceuta, Juan Jesús Vivas, pedira ese mando único desde o primeiro momento e insistira en que o ocorrido non pode considerarse simplemente unha crise migratoria convencional. O dirixente conservador pediu ao Executivo central que se fixese cargo e falou repetidamente de integridade territorial, advertindo de que a dependencia de Marrocos para garantir o funcionamento da fronteira deixaba a Ceuta nunha posición especialmente vulnerable. Agora, xunto con Feijóo, apuntouse ao discurso máis ultra.

Sánchez introduce os “ataques híbridos”

O seguinte paso para definir a situación en Ceuta chegou cando Sánchez comezou a situar o ocorrido dentro dun fenómeno máis amplo: os denominados “ataques híbridos”. No Congreso, Sánchez defendeu a necesidade de que España estea preparada para afrontar novas ameazas que non responden o modelo convencional dun ataque militar. Posteriormente, o mércores, na entrevista en TVE, utilizou Ceuta como exemplo deses ataques fronte aos que o Estado debía reforzar as súas capacidades.

O concepto procede da linguaxe da seguridade internacional e utilízase para describir accións que combinan diferentes instrumentos de presión sen chegar necesariamente a un enfrontamento militar aberto. Pode incluír ciberataques, campañas de desinformación, sabotaxes, presión económica ou diplomática e tamén, en determinadas circunstancias, a instrumentalización de movementos migratorios. Este elemento aparece, ademais, unha vez que se coñecen informes do papel que tiveron as redes sociais na entrada.

Para falar propiamente de instrumentalización da migración non abonda con que un gran número de persoas cruce unha fronteira nin con que actúen redes criminais. Ten que existir unha intención de utilizar eses movementos para presionar ou desestabilizar o país receptor. E aí atópase a cuestión que o Goberno segue deixando aberta: se Ceuta sufriu un ataque híbrido, quen estaba detrás?

Un ataque sen autor claro

O presidente do Gobierno sostivo ata a data que non dispón de probas suficientes para acusar o Estado marroquí de organizar deliberadamente a entrada masiva. O Executivo si admitiu que durante algunhas horas o control exercido polas autoridades marroquís sobre o seu lado da fronteira foi insuficiente, pero insistiu en que esa circunstancia non demostra por si soa que Rabat deseñase ou executase unha operación contra España.

Rabat, pola súa banda, mantén desde o inicio unha interpretación bastante diferente á de quen fala de guerra híbrida. As autoridades marroquís atribuíron as entradas a organizacións criminais e redes de tráfico de persoas e negan que houbese unha decisión política de facilitar deliberadamente o paso cara a Ceuta. A medida que en España aumentaron as acusacións contra Marrocos, o seu Goberno endureceu tamén a linguaxe e denunciou os intentos de converter ao país en “chibo expiatorio” dunha crise española, como lanzaron o xoves a través dun comunicado.

PP e Vox: “invasión” e “guerra híbrida”

A prudencia do Executivo contrasta coa linguaxe dos seus adversarios. O Partido Popular utilizou unha terminoloxía máis dura e situou desde o principio o comportamento de Marrocos no centro das súas críticas. Alberto Núñez Feijóo falou dunha “invasión”, reclamou unha defensa máis contundente da fronteira e expuxo que o ocorrido pode encaixar nunha estratexia de guerra híbrida. Vox, pola súa banda, levou ese marco aínda máis lonxe. O seu líder, Santiago Abascal definiu os acontecementos como unha “invasión” e un “acto de guerra” promovido por Marrocos.

O termo “invasión” introduce así un significado distinto de todos os anteriores. Non describe unicamente unha vulneración da fronteira, senón que converte ás propias persoas que cruzan no suxeito da ameaza. Por iso é polo que é unha expresión especialmente contestada pola esquerda e polas organizacións sociais, que consideran que transforma os migrantes en agresores cando moitos deles poden ser precisamente utilizados por outros actores.

A esquerda pon o foco nos migrantes

Tamén dentro da esquerda existen diferenzas sobre o papel desempeñado por Rabat e a linguaxe que teñen que empregar para describir o que está a suceder. Sumar e dirixentes de Esquerda Unida sinalaron directamente a responsabilidade marroquí e consideraron pouco crible desligar completamente ao país veciño do sucedido.

Pero o seu vocabulario sobre as persoas que cruzaron a fronteira é radicalmente distinto ao utilizado por PP e Vox. A vicepresidenta Yolanda Díaz insistiu en falar de crise humanitaria e rexeitou a utilización do termo “invasión”. O portavoz de ERC, Gabriel Rufián, formulou unha advertencia dirixida aos seus: “Ante o reto migratorio non serven nin a criminalización duns nin a negación de outros”, dixo.

Podemos, pola súa banda, mantivo unha posición crítica con eses termos, aínda que ao mesmo tempo acusou a Marrocos de utilizar persoas vulnerables como instrumento de presión. Para boa parte da esquerda e das organizacións humanitarias, precisamente unha das características da instrumentalización migratoria consiste en utilizar persoas vulnerables como ferramenta dentro dun conflito que tamén involucra a outros países como Estados Unidos e Israel.