A pasada semana Dolores Vilavedra foi elixida nova presidenta do Consello da Cultura Galega, en substitución de Rosario Álvarez, que finalizou o seu segundo mandato á fronte da institución. A catedrática de Literatura Galega, representante do Instituto da Lingua Galega no Plenario do Consello, ocupaba dende o ano 2024 a vicepresidencia do CCG.
Tras a súa elección, Vilavedra comparecerá como presidenta e o seu nomeamento oficial será efectuado no Consello da Xunta. Nese momento, o Pleno do Consello da Cultura Galega elixirá os membros da Comisión Executiva por proposta da presidenta.
Entre as prioridades para o seu mandato, a nova presidenta sitúa o fortalecemento das relacións institucionais dentro e fóra de Galicia, intensificando as relacións co Etxepare Euskal Institutua e co Institut Ramon Llull. Tamén o fomento do diálogo entre a cultura humanística e a científica e o reto de chegar a novos públicos, especialmente ás xeracións máis novas. Tamén chama a reforzar o papel asesor da institución a fortalecer o Observatorio da Cultura, así como a impulsar un plan de dixitalización progresiva dos fondos do CCG, tanto dos distintos arquivos como dos legados que a institución recibe de maneira continuada.
"O Consello liderou por momentos a relación triangular [co Instituto Ramón Llull e co Etxepare Euskal Institutua] e paréceme importante retomala porque que temos que afortalar ese diálogo entre as tres culturas en previsión dos tempos que veñen, de certos discursos que cuestionan o valor da diversidade"
Como foi o proceso -sobre todo o interior- que seguiches para dar o paso a presentar a túa candidatura? Partiu de ti ou animáronte outras persoas? Estiveches convencida dende o inicio ou xerábache dúbidas o feito de adoptar esta posición?
O primeiro que hai que dicir é que o Consello ten un procedemento de rotación nos cargos regulamentado que fai moi previsible o momento en que se teñen que producir os relevos. Neste senso, xa se sabía que a actual presidenta non podía renovar, o que permite, digamos, planificar as cousas con acerta antelación. Hai case dous anos falaron comigo algunhas persoas e preguntáronme se me animaría. Aí hai un factor que é moi determinante, que é a confianza que a ti che inspira esa xente que fala contigo. Iso é o que te leva a ti a convencerte dunha idea que, en principio, dá algo de preguiza -a responsabilidade, o cuestionamento público de todo o que fagas-, pero pouco a pouco a pouco vas entrando na idea, pensando no proxecto... É algo que pasa con todos os cargos públicos.
O Consello ten, en todo caso, un funcionamento moi colexiado e con moitos contrapesos, de xeito que a responsabilidade individual -aínda que por suposto a presidenta sempre ten que dar a cara e fica máis exposta- se dilúe nun proxecto colectivo, non si?
Absolutamente. O Consello ten un pleno, na que unha parte importante dos seus integrantes vén elixida por diversas institucións, dende a Real Academia Galega á Fundación Rosalía. Ese pleno controla a túa xestión, rendes contas ante eel trimestralmente e é o órgano colexiado no que te tes que apoiar; logo, tes unha comisión executiva, que é o equipo que desenvolve o proxecto; e despois está o Parlamento, pois a presidencia do Consello vai ao Parlamento dúas veces por ano, para informar e amosar as liñas de acción. Polo tanto, si, hai contrapesos de todo tipo.
"Gustaríame entrar con humildade, apoiándonos moito no asociacionismo de base e nos grupos de persoas expertas, a todo o mundo das diferentes discapacidades. Como pode chegar a cultura en galego aí?"
O día da túa elección xa destacaches publicamente cales son os retos do teu mandato, aqueles temas nos que queres incidir en maior medida. Son moitos, por suposto. Cales serían os prioritarios?
Gustaríame priorizar o tema dos dereitos culturais, creo que vai marcar a axenda da acción cultural nos próximos anos e creo que é ademais un tema no que o Consello está exercendo na sociedade galega un certo liderado porque se soubo apoiar e porque soubo atraer axentes moi activos e moi sensibles. O Consello creou unha comisión de xestión e políticas culturais, porque detectou que aí había un ámbito que explorar e que nos está conectando con ámbitos moi pouco visibles pero que son enormemente relevantes vistos desde a perspectiva dos dereitos culturais.
Tamén, toda a cuestión da igualdade e as asimetrías. A min o concepto de asimetría gústame moito, porque me parece que é moi sutil. Igualdade e desigualdade é un binomio que parece máis branco-negro, pero o concepto de asimetrías paréceme que nos asoma a unha paisaxe difícil de ver ás veces. Xa a actual presidenta foi moi sensible co tema e está moi comprometida por exemplo coas desigualdades territoriais en Galicia, con todo o que afasta a Galicia costeira da Galicia interior e a Galicia rural da Galicia urbana.
Pero hai outros ámbitos que a min tamén me interesan moito, por exemplo a cuestión da idade, que non é só un conflito xeracional. Paréceme que estamos nun punto en que nos arriscamos a que esa desigualdade afecte a cuestións estruturais da nosa sociedade. Tamén, todo o que son as comunidades emigrantes. É importante garantir o dereito ao acceso á nosa lingua e á nosa cultura por parte desas comunidades.
E por último, gustaríame entrar con humildade, apoiándonos moito no asociacionismo de base e nos grupos de persoas expertas, a todo o mundo das diferentes discapacidades. Como pode chegar a cultura en galego aí? Xa se están facendo cosas interesantes en Galicia e a min gustaríame que tivésemos iso tamén na nosa folla de ruta nos próximos tempos.
Indo a unha cousa máis concreta, quero manter unha aposta moi potente polo Observatorio da Cultura Galega, porque se revelou como un dos órganos do Consello máis eficaces, con máis demanda. É unha maneira eficaz de materializar o mandato estatutario do Consello como órgano asesor, avaliador e de diagnose. E, finalmente o reto que nos marca o ano 2033, o 50 aniversario do Consello, e o que isto ten de desafío para pensar en como o Consello pode seguir sendo útil a sociedade galega nas seguintes décadas.
"Que Galicia non teña un órgano [de acción cultural no exterior] é un déficit que arrastramos como unha pexa, unha eiva que ás veces nos obriga a outros axentes, como o Consello, a facer un sobre esforzo limitado polas nosas propias competencias, pero un sobre esforzo para tapar furados evidentes que hai nese ámbito"
O outro día tamén destacaba como obxectivo o da acción exterior, sobre todo no senso de incrementar a relación co Instituto Ramón Llull e co Etxepare Euskal Institutua. O Consello non é unha institución pensada para a internacionalización da cultura e lingua galegas, como esas dúas entidades, pero á falta dun organismo equivalente -falouse nalgún momento de crear o Instituto Rosalía-, pode o CCG cumprir esa función?
Sabes que acontece? Que non temos competencias, non temos as competencias para iso. O Consello é un órgano que ten voz no ámbito da acción exterior, pero que non ten competencias para articular por exemplo todo o que pode ser o ensino da lingua galega no exterior. En cambio, o Llull e o Etxepare si teñen estas competencias, pero carecen da dimensión moito máis global e institucional que posúe o Consello. Dito isto, a idea é intensificar un diálogo entre os tres que vén de vello, pero que é un diálogo que ás veces padece os avatares da política, sobre todo por parte do Llull e do Etxedare, que dependen dos gobernos de quenda.
O Consello liderou por momentos esa relación triangular e paréceme importante retomala porque me parece que temos que afortalar ese diálogo entre as tres culturas, un pouco tamén en previsión dos tempos que veñen, de certos discursos que cuestionan o valor da diversidade e demais. Creo que a unión nos fai máis fortes e polo tanto tamén me gustaría que o Consello volvese liderar ese traballo en común. Pero tendo claro que as nosas competencias están limitadas e tendo claro, efectivamente, que Galicia ten aí un déficit.
Que Galicia non teña ese órgano é un déficit que arrastramos como unha pexa, unha eiva que ás veces nos obriga a outros axentes, como o Consello, a facer un sobreesforzo limitado, insisto, polas nosas propias competencias, pero un sobreesforzo para tapar furados evidentes que hai nese ámbito.
Sen ir máis lonxe anuncio, por exemplo, que o 17 de xullo imos ter unha xornada -que non é a primeira nin será a última- sobre modelos posibles para os Centros de Estudos Galegos no mundo. Unha xornada que organizamos a petición dos propios Centros de Estudos Galegos que se senten efectivamente un pouco orfos sobre todo cando se comparan cos modelos que desenvolven culturas como a vasca ou como a catalá.
"O Consello vai ter que afrontar tamén todo o desafío que para a creatividade a autoría supón a IA. Para o Consello, a gran pregunta que nos lanza a IA para os próximos anos é decidir que é o coñecemento, como producilo, como xestionalo, como divulgalo e como conservalo"
Tamén dicías o outro día que era importante continuar co traballo de chegar a novos públicos, que é algo que realmente o Consello xa vén facendo dende hai tempo, a través de Cultura Galega, da transmisión en youtube das súas actividades ou da creación de contidos específicos para redes. Supoño que alén das funcións que ten encomendadas de asesoramento, análise, de arquivo, este labor de difusión é imprescindible e ten que se unha prioridade, non si?
Absolutamente. Eu creo que neste momento máis que unha cuestión de incorporación de novas tecnoloxías, trátase máis de poñer o foco. Eu creo que non temos tanto que producir para a xente, é dicir temos que tratar a xente nova non tanto como consumidora de cultura, senón como produtora de cultura. É algo que xa levamos un tempo facendo, un traballo no que estamos atentas ao que está a producir non só na xente nova e mesmo en ámbitos que poderíamos considerar que están nas marxes da cultura ou que non están no centro na cultura canónica.
Aí queremos estar moi atentas e insisto, máis que unha cuestión tecnolóxica, é máis unha cuestión de contidos, de darlle a oportunidade a estas produtoras e produtores e o consello actuar como plataforma de difusión desa produción cultural que ás veces ten dificultades para ser vista nas marxes.
Agora introdúcese un novo factor que vai cambiar -xa o está a facer- moitísimos procesos: a IA. Como afronta o Consello esta nova situación, na medida en que supón un reto para a cultura e a creación?
O Consello vai ter que afrontar tamén todo o desafío que para a creatividade a autoría supón a IA, porque a IA non é só un reto tecnolóxico, senón que é sobre todo un reto sobre todo epistemolóxico. Hai sectores que están máis pendentes da parte tecnolóxica, como é normal, pero para o Consello, a gran pregunta que nos lanza a IA para os próximos anos é decidir que é o coñecemento, como producilo, como xestionalo, como divulgalo e como conservalo.
"O Consello preserva con celo a súa independencia do poder político porque somos conscientes de que é unha das nosas fortalezas, non podemos renunciar a isto"
Dáme a impresión de que a imaxe que ten o Consello neste momento na sociedade galega e no sector cultural é esencialmente positiva. Unha imaxe positiva que sobre todo se foi fortalecendo nas últimas dúas décadas na medida en que o CCG comezou a intervir máis activamente e máis publicamente, cumprindo así o seu labor de asesoramento e sen temor a que algunhas das súas análises xerasen, en ocasións, malestar no poder político. Ese é o camiño que debe seguir o Consello?
Creo que ese cambio, real, ten que ver tamén con outras cuestións. Primeiro, creo que hai un cambio dunha cultura máis do evento, cara a unha cultura máis de análise por dicilo así. Logo, avanzouse moitísimo dende entender a cultura como unha dialéctica permanente entre as humanidades e a ciencia, unha barreira que hoxe xa non ten sentido, e o Consello creo que foi incorporando esta nova sensibilidade. Houbo moitos cambios e o Consello foi áxil e manobrou rápido para sumarse a esta nova maneira de estar no mundo.
Creo que tamén ten que ver o feito de que o equipo de traballadores e traballadoras da casa se foi profesionalizando e axuda moito a que en todas as áreas haxa xente moi formada, moi competente e moi comprometida coa institución. Creo que é un conxunto de factores e que en cada Presidencia se puxo o foco en diferentes cuestións e que todo foi construíndo o Consello que temos na actualidade.
"Estamos firmemente comprometidas con que todo o que saia do Consello en materia de avaliación e diagnose -informes, avaliacións, códigos de boas prácticas...- sexan documentos obxectivos e que vaian sustentados por un grupo de persoas expertas de recoñecido prestixio"
O Consello da Cultura é unha institución independente do poder político que ten entre as súas funcións o asesoramento do Goberno galego en materia cultural e que para cumprir esta función publica informes sobre cuestións diversas, achegas públicas que nalgún caso xeraron malestar no actual Goberno, nomeadamente os informes sobre Patrimonio e, por exemplo, o publicado sobre os efectos da posible instalación da planta de Altri. O Consello non ten vocación nin de molestar nin de contentar o Goberno, senón que debe analizar cada cuestión dunha maneira obxectiva sen preocuparse pola reacción que xeren estas análises, non si?
O Consello preserva con celo a súa independencia do poder político porque somos conscientes de que é unha das nosas fortalezas, non podemos renunciar a isto. Ti dixeches unha palabra que creo que é importante: obxectividade. Nós estamos firmemente comprometidas con que todo o que saia do Consello en materia de avaliación e diagnose -informes, avaliacións, códigos de boas prácticas...- sexan documentos obxectivos e que vaian sustentados por un grupo de persoas expertas de recoñecido prestixio. O Consello non é un órgano opinativo, non podemos estar aí. Queremos estar na diagnose e avaliación obxectiva e na proposta experta.
"Organizamos o foro Un País coa súa Lingua e preparamos un catálogo de medidas que está a disposición da sociedade e, sobre todo, dos responsables políticos. Agora é a súa quenda e estamos expectantes. O que se nos di é que todo ese catálogo de medidas vai ser incorporado á proposta do Goberno"
Un dos asuntos clave neste momento é a situación da lingua, porque non se pode entender a cultura galega sen a lingua galega. Na actual crise de falantes, sobre todo na mocidade e nos espazos urbanos, o Consello da Cultura ten unha responsabilidade de avaliar e de asesorar e de achegar o seu traballo para a aplicación de propostas e medidas que vaian na boa dirección. Xa o está a facer, por exemplo, co foro Un país coa súa lingua. O camiño é ese? Xerar consensos e aplicar medidas concretas que vaian conseguindo efectos en positivo?
Si, a cultura galega non se pode entender sen a súa lingua e o camiño é, efectivamente, o que comentas. Nós temos a sensación de que fixemos os deberes. Enfrontámonos cunhas estatísticas que son demoledoras e eramos conscientes de que había unha certa alarma social e de que o Consello tiña que intervir. Fixemos unha aposta, neste caso, pola análise cualitativa, porque os datos cuantitativos xa estaban aí e eran contrastados e de calidade.
Quixemos rastrexar na sociedade galega todos eses axentes que están nos seus diversos campos actuando a prol da lingua e levando adiante accións en positivo. Porque ás veces parece que estas accións positivas non se chegan a ver e quedan ocultadas, porque o ruído contamina o debate. Porque estamos nunha loita diaria, que ás veces parece unha permanente fuxida cara adiante e non somos capaces de saír dese lugar de conflito onde un pouco se nos arrecunchou.
Nós quixemos saír de aí e ver todo ese ecosistema tan rico que está facendo que o galego non só sobreviva, senón que viva e que viva moi vizosamente. Por iso organizamos o foro Un País coa súa Lingua e preparamos un catálogo de medidas que teñen dúas características: seren de implantación posible practicamente inmediata, sen requirir grandes cambios legais e seren medidas de custo cero ou moi baratas.
Agora o catálogo está a disposición da sociedade e, sobre todo, dos responsables políticos. Por tanto, dende o noso punto de vista, agora é a súa quenda e estamos expectantes. O que se nos di é que todo ese catálogo de medidas vai ser incorporado á proposta do Goberno e isto para nós seria importante pois significaría que cumprimos o noso mandato estatutario. Despois vén toda a parte da acción de Goberno e da acción política, que xa é responsabilidade de outros.
"Utilizar unha palabra como imposición foi moi negativo, primeiro porque non é certo, obxectivamente, e segundo porque é unha palabra que intoxica todo o que hai ao redor da lingua, que é un tema no que debemos ser especialmente coidadosas e cautas precisamente para non xerar ruído"
O outro día o presidente Rueda dixo que non había que politizar a lingua. Aquí todos podemos estar de acordo en que, efectivamente, a defensa da lingua debería estar por riba da liorta partidaria, pero dá a impresión de que aquí se racharon a partir de 2009 unhas series de consensos, con mensaxes lanzadas dende a Xunta coma o da imposición do galego que non foron positivas para a lingua e que tamén supuñan unha politización. É o momento de recuperar os consensos que o PP rachou en 2009?
Ás veces utilizamos as palabras dunha maneira inconsciente e as palabras importan e importan non só polo que significan. Entón, utilizar unha palabra como “imposición” foi moi negativo, primeiro porque non é certo, obxectivamente, e segundo porque é unha palabra que intoxica todo o que hai ao redor da lingua, que é un tema no que debemos ser especialmente coidadosas e cautas precisamente para non xerar ruído. Paréceme que hai aínda un camiño que percorrer para recuperar eses consensos, un camiño que pasa por unha abordaxe máis racional do tema. Máis consenso e menos ruído son imprescindibles neste momento para poder avanzar.
"O Consello vai estar na defensa da lingua e da cultura galegas (...) Non podemos agora deixarnos paralizar polo risco que pode supor a extrema dereita, temos que ter clara nosa posición e ver máis alá (...) A lección que a historia nos deu é esa: que hai que facer unha aposta á longo prazo"
Falando de consenso, antes falabas ao fío da relación do Consello cos institutos catalán e vasco, do momento que se está abrindo dende hai uns anos no conxunto do Estado, coa aparición de discursos que implican tamén unha ruptura de consensos sobre o papel das linguas españolas distintas da castelá. O Consello vai exercer de barreira para defender eses consensos que neste caso están na Constitución Española?
É que o Consello onde está sempre, e dende logo no que dependa da miña responsabilidade vai seguir estando, é na defensa da lingua e da cultura galegas. Que pasa? Que isto nos témolo que facer á marxe do debate partidista, ese non é o noso lugar, non é a nosa responsabilidade. E alén do continxente. Temos que procurar unha mirada longa porque se non, podemos ensarillarnos no ruído do presente. Non podemos agora deixarnos paralizar polo risco que pode supor a extrema dereita, temos que ter clara nosa posición e ver máis alá.
Porque o galego sobreviviu á épocas moi duras e eu creo que a lealdade coas persoas que souberon manter o rumbo da nosa cultura e o facho da nosa lingua nesas épocas pídenos a nós agora esa capacidade de resiliencia e de ver máis alá. A lección que a historia nos deu é esa: que hai que facer unha aposta á longo prazo. Igual que o galego sobreviviu aos 40 anos de ditadura, creo que nós temos que ter un pouco tamén esa visión resiliente e de non malbaratar a enerxía na inmediatez.
Que che gustaría que dixeran de ti e da túa xestión á fronte do Consello unha vez que finalice o teu mandato?
A min gustaríame, cando marche, que a xente recorde o meu mandato como un mandato de cambios perceptibles, de riscos, de apostas. Un mandato de diálogo. E un mandato de diversidade.
