A pasada semana o Consello de Administración de Editorial Galaxia acordou por unanimidade o nomeamento de Marcos Calveiro (Vilagarcía de Arousa, 1968), como novo director xeral en substitución de Xosé Manuel Soutullo, que informou ao Consello sobre da súa vontade de retiro tras considerar que se cumpriran os obxectivos marcados no seu nomeamento. Calveiro, que dende o ano 2022 é director de edicións de Galaxia, amplía agora as súas responsabilidades e guiará unha editorial que o pasado ano celebrou o seu 75 aniversario.
Autor de obras como Festina lente, Fontán, O xardineiro dos ingleses ou Curros & Holmes no misterio d'O Kapital, confesa que na actualidade se sente mesmo máis satisfeito co seu labor editorial, que comezou hai catro anos co obxectivo declarado de dar entrada a novas voces na editorial e chegar a novos públicos. Falamos con el sobre os retos que se lle presentan a el e a Galaxia no seu novo posto, sobre a situación do sector editorial galego e sobre os cambios que está a atravesar a lectura, o libro e a cultura no seu conxunto.
"Ademais da IA, a outra gran cuestión que é causa de preocupación é a perda de lectores e o feito de que os libros editados en galego representemos unicamente o 7% das vendas en librarías"
En que cambia o teu traballo ao pasar de ser director de edicións a ser director xeral? Agora as túas responsabilidades amplíanse, non si?
Eu sigo sendo editor, que é o que me gusta. É dicir, terei moitas máis responsabilidades e evidentemente con esas maiores responsabilidades non me poderei dedicar exclusivamente como facía ata agora á edición: terei que compartir ese proceso de selección de textos e de revisión con outros compañeiros e compañeiras, pero non penso deixalo e quedar nun cargo puramente, por así dicilo, de representación ou administrativo. O que me mola agora é editar libros, descubrir xente e ler.
"Terei máis responsabilidades e con esas maiores responsabilidades non me poderei dedicar exclusivamente como facía ata agora á edición, pero non penso deixalo e quedar nun cargo puramente de representación ou administrativo. O que me mola agora é editar libros, descubrir xente e ler"
Con que retos asumes este cargo? Entendo que algúns retos son teus e outros son da editorial, digamos que hai obxectivos aos que sobes en marcha? En que cousas cres que debería incidir Galaxia?
Como o cambio se produce no medio dun ano que está en curso, cun plan de edición en marcha, evidentemente imos seguir con ese plan. O dos retos futuros ou posibles novas estratexias ou novidades será, en principio, para o ano 27. No outono reunirémonos todos os compañeiros e falaremos entre todos. Porque a realidade é que estes últimos anos todas as decisións se veñen adoptando de maneira bastante colexiada, entre todas as persoas que estamos dentro. Galaxia ten unha parte institucional e hai un legado que temos que manter e coidar, pero logo non deixamos de ser unha empresa mercantil, teñen que dar os números para cubrir os gastos e seguir editando.
O principal cambio que se nos vén enriba é o tema da IA, pero non só para nós como empresa editorial, senón para calquera empresa e para calquera cidadán do planeta. E haberá que ver como vai evolucionando esa cuestión para ir tomando medidas. A outra gran cuestión que é causa de preocupación é a perda de lectores e o feito de que os libros editados en galego representemos unicamente o 7% das vendas en librarías.
"Tiñamos un catálogo moi clásico e moi envellecido. Faltaba que se incorporasen novas xeracións e sobre todo mulleres e penso que isto conseguise nos últimos anos. Os nomes de Nerea Pallares, Ana Varela, Carmen Valiña, Chyntia Menéndez..., ademais doutras que debutarán este ano ou xa para o ano que vén"
Que valoración fas do traballo feito nestes catro anos? Nesta entrevista que che fixemos no momento en que asumiches o cargo de director de edicións destacabas o obxectivo de incorporar autores novos e novas e tamén novos lectores e lectoras. Conseguíchelo?
En principio, creo que iso está máis que cumprido. Tiñamos un catálogo, por distintas circunstancias, moi clásico e moi envellecido. Faltaba que se incorporasen novas xeracións e sobre todo mulleres e penso que isto conseguise nos últimos anos. Os nomes de Nerea Pallares, Ana Varela, Carmen Valiña, Chyntia Menéndez..., ademais doutras autoras que debutarán este ano ou xa para o ano que vén. Son libros que tiveron repercusión e que funcionaron.
Logo, eu sempre fun fan da banda deseñada e tamén tiña a idea de incorporar ao catálogo valores nosos, non só limitarnos á tradución, e estamos nesa liña, e penso que tamén está funcionando ben. Ademais, por outra parte, este é un xeito de atraer a moito lectorado novo que practicamente só le banda deseñada, penso que é importante atraelo para a banda deseñada en galego para que despois, se cadra tamén decida ler novela.
"Galaxia ten esa imaxe de patrucio da cultura galega, parece que case é un elemento patrimonial da nosa cultura. E todo o mundo considérase con dereito a opinar de calquera decisión estratéxica que toma a editorial"
Galaxia é unha editorial cunhas características determinadas, que funciona ás veces como unha institución cultural, con 75 anos de historia e un peso clave na cultura galega. Isto outórgalle un catálogo determinado e en certa medida unha responsabilidade. Isto, que é algo bo, que lle dá prestixio, funciona ás veces como un lastre á hora de innovar e de achegarse a esas autoras e autores novos e a lectoras e lectores novos?
Unha editorial constrúese co seu catálogo. Eu creo que o catálogo nestes últimos anos dende a miña incorporación xa mudou bastante, así que non sei por que non poden convivir Dieste, Castelao e Casares con estas autoras novas. O fundamental nunha editora é o seu catálogo e nós temos un catálogo histórico que temos que respectar e coidar, seguir editando e imprimindo, e ao mesmo tempo ir dando entrada a cousas novas. Este ano, por exemplo, reeditamos A orella no buraco de María Xosé Queizán, que era un libro que estaba esgotado e que é fundamental na historia da literatura galega e que pensamos que é importante que as novas xeracións coñezan. Imos tamén reeditar antes do verán Cara a Times Square, de Camilo Gonsar. Outra obra emblemática da Nova Narrativa para que sexa accesible a todo o público.
Obviamente, hai outro elemento. Galaxia ten esa imaxe de patrucio da cultura galega, parece que case é un elemento patrimonial da nosa cultura. E todo o mundo considérase con dereito a opinar de calquera decisión estratéxica que toma a editorial. Pero Galaxia non deixa de ser unha empresa privada que para poder seguir mantendo ese papel de reservorio cultural e para poder coidar dese legado ten que cumprir cuns números e as contas teñen que dar. Ás veces, por esta cuestión, esíxesenos a nós o que non se lles esixe a outras editoras.
"O do sector editorial galego é a historia de sempre, que xa vén dende antigo: é esa mala saúde de ferro. Representamos o que representamos nas vendas en librarías -o 7%- e temos dificultades evidentes para incorporar novos lectores"
É mellor publicar pouco e bo ou pouco e que venda moito ou é mellor ampliar o número de títulos publicados cada ano? Supoño que é unha disxuntiva coa que sempre vos atopades, non si?
Si, a ver. Somos unha editorial xeralista e publicamos teatro, poesía, novela, libros de divulgación, narrativa, moito ensaio relacionado coa nosa cultura e coa nosa historia. Sabemos que temos que andar sempre preto dos cen títulos ao ano para que todo vaia ben.
Evidentemente, ás veces andamos un pouco apurados cos prazos e hai anos que hai novelas que funcionan mellor e outras novelas que funcionan peor. Aí hai que ir compensando un pouco entre publicar cousas con algo máis de prestixio e que constrúe catálogo, e algo máis que comercial que vai un pouco máis co lectorado xeral ou coas modas. Sempre tes que estar equilibrando.
A comezos de ano sabemos cantos libros podemos sacar e se queremos sacar un máis nunha colección, sei que teño que sacar un menos noutra colección. O ano pasado, ademais, foi especialmente intenso co tema do 75 aniversario, xa que o traballo fixémolo dende a propia editorial e o traballo multiplicouse.
"Hai que ver o vaso medio cheo. Hai un fenómeno moi importante que se deu estes anos, que é este gran movemento de música en galego que a rapazada escoita, dende Tanxugueiras e The Rapants a Hugo Guezeta ou 9Louro. Os editores e neste caso Galaxia deberíamos encontrar a forma de conectar con ese público"
Como é a situación do sector editorial galego? Atendendo ás dinámicas xerais de lectura, que amosan un bo hábito lector na infancia e nos rapaces máis novos, que despois se corta na adolescencia e posteriormente recupérase nalgúns casos. E atendendo tamén ao que comentabas antes sobre o cativo peso das vendas de libro galego fronte ao libro en castelán...
O do sector editorial galego é a historia de sempre, que xa vén dende antigo: é esa mala saúde de ferro. Representamos o que representamos nas vendas en librarías -o 7%- e temos dificultades evidentes para incorporar novos lectores: lese na infancia, hai un corte a partir dos 16 anos e despois os índices de lectura recupéranse máis adiante. E despois está a situación social da nosa lingua, que nos afecta, sobre todo a perda do galego na mocidade e nas contornas urbanas.
Pero hai que ver o vaso medio cheo. Hai un fenómeno moi importante que se deu estes anos, que é este gran movemento de música en galego que a rapazada escoita, dende Tanxugueiras e The Rapants a Hugo Guezeta ou 9Louro. Os editores e neste caso Galaxia deberíamos encontrar a forma de conectar con ese público que vibra nun concerto en galego pero que despois non le libros en galego. Polo motivo que sexa, a xente parece que ten máis reparos a ler un libro en galego que a escoitar música en galego ou a ver unha película en galego.
"Hai unha mocidade que malia non falar en galego e non ler máis libros en galego que os que lles mandaron na escola e no instituto, ten unha conexión emocional con estas bandas e artistas que cantan en galego. E esa conexión emocional que xera a música deixa un pouso e iso nalgún momento ímolo notar nos libros"
A cultura galega ten uns determinados límites -un número máis ou menos estable de persoas que consumen e mercan produtos culturais en galego- que para as empresas culturais sería fundamental rachar, pero que non é doado. E, en cambio, semella que na música eses límites sin que se rachan cunha mocidade que, ademais, non é galegofalante na súa maioría...
Eu sospeito que hai unha mocidade que malia non falar en galego e non ler máis libros en galego que os que lles mandaron na escola e no instituto, ten unha conexión emocional con estas bandas e artistas que cantan en galego. E esa conexión emocional que xera a música deixa un pouso e iso nalgún momento ímolo notar nos libros. As editoras temos que ser moito máis proactivas e dalgún xeito tratar de conectar con iso. Doulle voltas dende hai un tempo e aínda non atopei a forma de entrar aí. Ó éxito das músicas urbanas en galego é o fenómeno máis importante dos últimos anos e vainos afectar positivamente ao mundo da edición en galego. Temos que atopar a maneira.
"O apoio das institucións públicas ao libro galego é moi necesario, pero logo tamén temos que mirarnos cara a dentro ao que facemos como sociedade"
Vós, como editorial -independente de estar en galego ou non- tedes que vos mover agora nun escenario cambiante, no que o peso das redes sociais é cada vez maior, unhas redes sociais que fragmentan a atención, pero que tamén son un escaparate magnífico para a promoción da lectura e das novidades electorais. Supoño que aproveitar estas ferramentas é unha das vosas principais preocupacións, non si?
Si, claro, as redes sociais, e sobre todo o Instagram, convertéronse no boca a boca da publicación de libros. Cando publicamos un libro e o vexo comentado nun grupo de recomendadoras que fan activismo do libro galego -fundamentalmente mulleres- en Instagram, vexo que o libro vai funcionar ben, que vai ter repercusión. As redes e a comunicación dixital nese sentido son fundamentais e nós nos vindeiros meses buscaremos darlle unha volta a como comunicamos en redes, apostando polo vídeo, tamén polo TikTok
O libro galego ou o libro en galego está suficientemente apoiado polas administracións públicas, nomeadamente pola Xunta?
A ver, eu se podo chorar, choro. É dicir, choro para que me dean máis. Evidentemente o apoio nunca vai ser suficiente. O apoio das institucións públicas ao libro galego é moi necesario, de todas elas -concellos, deputacións, Xunta...- pero logo tamén temos que mirarnos cara a dentro ao que facemos como sociedade. É o mesmo que cando se fala de que a educación non sé pode deixar en exclusiva en mans dos mestres, na casa hai que facer un traballo moi importante. Pois con isto, igual. Non se pode deixar todo en mans das empresas privadas, nin en mans das institucións públicas: hai un traballo persoal e nos fogares que é moi importante.
"Eu creo que debería haber un organismo, como teñen outros territorios, como Cataluña, que internacionalice a nosa literatura e os nosos libros. Pero outras veces penso: temos a situación que temos no país coa nosa lingua e coas nosas vendas de libro. Ten sentido mirar cara a fóra ou cómpre mirar máis para dentro?"
Estou de acordo con iso pero non sei se hai algún aspecto que creas que se podería mellorar obxectivamente, comparando por exemplo co apoio que emprestan outras comunidades autónomas: a tradución, a promoción...
A min o único que se me ocorre é a famosa reivindicación do Instituto Rosalía. Eu creo que debería haber un organismo, como teñen outros territorios, como Cataluña, que internacionalice a nosa literatura e os nosos libros. Pero tamén outras veces penso: temos a situación que temos no país coa nosa lingua e coas nosas vendas de libro. Ten sentido mirar cara a fóra ou cómpre mirar máis para dentro? Que sentido ten ir promocionar a cultura galega a Finlandia -poño por caso, porque eles promocionan moito a súa cultura- se non a promocionamos suficientemente no interior do noso país? Se eu quero promocionar algo fóra primeiro terei que vendelo ben dentro.
Dentro desa promoción exterior, que papel xoga América Latina como mercado para o libro galego? Que opcións reais hai que colocar alí a literatura galega, aproveitando os lazos históricos existentes a través da emigración?
Evidentemente é un mercado moi apetitoso, hoxe en día todas as editoriais españolas importantes en castelán teñen delegacións en América Latina e unha estrutura organizativa creada en México, Colombia ou Arxentina. Pero é moi complicado, necesitas unha estrutura propia que nós non podemos ter, se cadra é máis doado vender dereitos de tradución a algunha editora de alá. É un continente inmenso, hai moitos lectores, pero é moi complexo mesmo para unha empresa grande e nós, en realidade, somos unha formiguiña con 15 traballadores. Non temos capacidade de persoal nin músculo financeiro para iniciar unha aventura dese tipo.
"Pasado o tempo, pode que incorporemos a IA algún dos procesos editoriais, pero si descartamos empregala en ningún caso para o deseño das cubertas. Nós estamos por defender o traballo creativo dos creadores e creadoras. E o mesmo coas correccións"
Antes falabas da IA e gustaríame saber a túa opinión sobre ela como editor e tamén como escritor. Non sei, primeiro, se en Galaxia a estades xa empregando dalgunha maneira ou se estades recibindo textos que sospeitades ou sabedes que están feitos con IA. Que papel cres que vai cumprir nos vindeiros anos no mundo da edición e tamén na creación literaria?
Nós nestes momentos a nivel interno nos procesos administrativos ou de produción editorial non a empregamos. Temos ademais unha cláusula nos nosos contratos na que garantimos que non imos utilizar a IA e tampouco imos usar os nosos libros para adestrala. Os autores garanten tamén que nos textos que entregaron non se empregou IA xenerativa. Iso si, si que nos está chegando algún editorial no que ao lelo sospeitas que na redacción se empregou a IA dalgunha maneira. Entendo que, pasado o tempo, pode que incorporemos a IA algún destes procesos editoriais, pero o que si descartamos empregala en ningún caso para o deseño das cubertas. Nós estamos por defender o traballo creativo dos creadores e creadoras. E o mesmo coas correccións, porque o traballo das nosas correctoras é moi exhaustivo e vai máis aló de cuestións lingüísticas.
Non sei agora mesmo ata que punto unha IA che pode escribir unha novela en galego. Nós fixemos algunha proba para ver como traballaban facendo un resumo o unha análise dalgún dos orixinais que recibimos. En certa medida quedei sorprendido, porque o resumo da trama e dos personaxes era perfecto. Onde fallaba era na valoración do estilo ou das ideas forza da novela, onde se limitaba a poñer unhas cantas xeneralidades e sitios comúns.
"O traballo de editor é moi satisfactorio: iso de que che manden un orixinal, de que traballes durante meses sobre ese texto a catro mans e que despois o libro se publique e teña éxito, creo que mesmo é máis satisfactorio que sacar eu unha novela"
E pregúntolle agora ao Marcos Calveiro escritor. Tes algunha novidade ou o traballo de editor non che deixa tempo?
Eu nos catro anos que levo en Galaxia non volvín escribir, agás algunha cousa pequena. Si que teño metidas nunha gabeta vaias novelas que escribín durante a época da pandemia. Eu naquel momento traballaba na hostalaría, estivemos parados moitos meses e escribín bastante. Pero teño que dicir que o traballo de editor é moi satisfactorio: iso de que che manden un orixinal, de que traballes durante meses sobre ese texto a catro mans e que despois o libro se publique e teña éxito, creo que mesmo é máis satisfactorio que sacar eu unha novela. Ás veces recibes un orixinal, se cadra non é perfecto, pero ves que hai unha voz interesante aí e traballas con ese autor e autora e o texto mellora. Para min é unha grandísima satisfacción.
De cando en cando saco algunha das novelas que teño gardadas na gabeta, mándoa a algún premio e se gañase podería publicala noutra editorial. O que non vou facer é autopublicarme en Galaxia. Recibimos centos de novelas, publicamos entre 25 e 30 cada ano e non me parece correcto ocupar eu un deses espazos. Ademais, porque prefiro descubrir alguén novo e ter a posibilidade de pegar un pelotazo, porque os pelotazos é máis probable que cheguen cunha voz nova.
"De cando en cando saco algunha das novelas que teño gardadas na gabeta, mándoa a algún premio e se gañase podería publicala noutra editorial. O que non vou facer é autopublicarme en Galaxia. Recibimos centos de novelas, publicamos entre 25 e 30 cada ano e non me parece correcto ocupar eu un deses espazos"
Agora que estás do outro lado: antes como escritor, agora máis como editor, comprendes mellor a outra parte? As correccións e cambios que che pedían, as estratexias de promoción, os tempos...?
Calquera dos meus editores -Ignacio Chao ou Manolo Bragado- poden dicir que sempre fun moi flexible. Sempre aceptei as correccións que me pedían, sempre confiei moito no traballo dos editores e dos correctores. Tamén porque o traballo de edición sempre me parecía moi tedioso e aburrido, tes que reler e corrixir a túa novela tres ou catro veces en poucos meses, nun momento no que se cadra xa tes a cabeza noutro proxecto. Creo que nunca fun moi repunante como autor.
Como editor tes que ter moita man esquerda e ter claro que o autor da obra é o autor. Pero no momento en que unha obra entra nunha editorial pasa a ser un proxecto colectivo, sobre todo se é unha obra infantil e vai ilustrada, por suposto.
