A medida reforzaría as capacidades das corporacións para silenciar os medios mediante demandas estratéxicas

Cando o Goberno presentou o anteproxecto de lei orgánica de protección da honra, a intimidade e a propia imaxe —o texto que pretende derrogar e actualizar a norma de 1982 para adaptala á era dos deepfakes, as plataformas dixitais e a intelixencia artificial—, o pasado mes de xaneiro, o foco informativo centrouse, con razón, nas persoas físicas: como protexer a cidadáns da difusión de imaxes manipuladas, como limitar o uso comercial de voces sintéticas, como blindar aos menores fronte a contidos xerados sen o seu consentimento.

Pero a Comisión Nacional dos Mercados e a Competencia (CNMC), o organismo regulador creado orixinalmente para velar polo bo funcionamento dos mercados españois, aproveitou que está obrigado a pronunciarse sobre o anteproxecto para coarse no debate cunha recomendación que abre un melón xurídico e político de considerable tamaño: que a futura lei inclúa unha referencia expresa á protección da honra das persoas xurídicas de dereito privado, é dicir, das empresas e outras entidades privadas.

A proposta non é disparatada. Ao contrario, conta cun respaldo xurisprudencial sólido. Pero expón un paradoxo: se se aproba, unha eléctrica poderá defender a súa honra ante os tribunais co paraugas dunha lei orgánica. O Ministerio para a Transición Ecolóxica que a regula, non. Un hospital privado, si. Un público, non. Antena 3, si. RTVE, non.

O primeiro que chama a atención ten que ver co uso das palabras. As empresas non falan de honra. Falan de reputación, de imaxe corporativa, de marca, de brand equity. Os departamentos de comunicación das grandes compañías teñen manuais de xestión de crise reputacional. Ningún leva por título: Como defender a nosa honra.

E con todo, o dereito —que a miúdo camiña a ritmo distinto que a linguaxe cotiá— leva décadas recoñecendo que detrás desa diferenza semántica hai, en realidade, unha mesma necesidade de protección xurídica. A honra, no seu sentido técnico-xurídico, non é só o sentimento íntimo de dignidade propia: é tamén a consideración que os demais teñen dunha persoa ou entidade, a súa reputación externa, o crédito do que goza na comunidade.

Desde esa perspectiva, a CNMC argumenta que o bo nome dunha empresa —a súa reputación comercial, a súa credibilidade ante clientes, provedores e investidores— cumpre exactamente a mesma función social que a honra dun individuo. E que cando alguén difunde afirmacións falsas ou que desprestixian a unha sociedade mercantil, o dano causado é análogo, aínda que o afectado non teña sentimentos nin dignidade en sentido estrito.

O que di a xurisprudencia

A CNMC non inventa esta doutrina. Apóiase nunha liña xurisprudencial consolidada que arrinca en España do Tribunal Constitucional e que afunde as súas raíces, no plano europeo, no Tribunal Europeo de Dereitos Humanos (TEDH).

A sentenza fundamental no ordenamento español é a STC 139/1995. O Tribunal Constitucional estableceu nela que as persoas xurídicas de dereito privado —sociedades mercantís, asociacións, fundacións— poden ser titulares do dereito fundamental á honra recoñecida no artigo 18.1 da Constitución. A razón é que, aínda que a honra sexa un valor vinculado á dignidade humana, as entidades privadas poden ver danada a súa reputación dunha maneira funcionalmente equivalente a como lles ocorre ás persoas físicas, con consecuencias económicas e sociais igualmente reais.

O Tribunal Supremo seguiu e desenvolveu esa doutrina. Hai sentenzas que recoñecen o dereito á honra a sindicatos, partidos políticos, asociacións de veciños e, por suposto, a todo tipo de sociedades mercantís. A lóxica é uniforme: o que o ordenamento protexe non é unha capacidade emocional —que as empresas non teñen— senón unha posición social, un crédito, unha consideración pública que pode ser atacada mediante afirmacións falsas ou vexatorias.

O informe da CNMC detecta un problema concreto: o anteproxecto do Gobierno non menciona expresamente as persoas xurídicas entre os suxeitos protexidos pola futura lei. Tecnicamente, esa omisión non impide que os tribunais lles apliquen a norma —a xurisprudencia xa o avala—, pero xera inseguridade xurídica. A CNMC considera que, dado que o recoñecemento xurisprudencial existe, o texto legal debería recollelo de forma explícita.

Pero a CNMC engade un argumento que é especificamente seu, propio dun organismo regulador da competencia: a protección da honra empresarial non é só unha cuestión de xustiza privada. Ten, di, un efecto xeral positivo sobre a competencia. Se as empresas non poden defenderse eficazmente de informacións falsas ou que afectan o seu prestixio —especialmente na contorna dixital, onde un bulo pode viralizarse en horas—, o mercado funciona peor. Os consumidores toman decisións sobre a base de información distorsionada. O prestixio, que é un activo económico real, pode ser destruído por un actor malicioso sen custo nin sanción adecuados. A transparencia e a sa competencia requiren, en suma, segundo o criterio do regulador, que a reputación empresarial estea xuridicamente blindada.

É un argumento pragmático e coherente co mandato dun organismo como a CNMC. Pero abre a porta a algo que o propio informe non explicita: se se consagra legalmente que as empresas teñen honra, como se pondera esa honra fronte á liberdade de expresión, a crítica lexítima, o xornalismo de investigación ou a denuncia de consumidores?

O risco das demandas estratéxicas

Aquí é onde a proposta se complica. A tutela civil da honra implica que quen se sente agraviado pode acudir aos tribunais e esixir o cesamento da difusión do contido lesivo, a publicación dunha rectificación e unha indemnización por dano moral. Os criterios que introduce o anteproxecto para cuantificar esa indemnización son amplos: difusión do contido, repercusión social, duración, reincidencia do infractor. E a norma prohibe expresamente as indemnizacións meramente simbólicas.

Estender ese réxime ás grandes corporacións xera unha tensión evidente. Unha empresa con recursos pode usar a ameaza dunha demanda por vulneración da honra como ferramenta de presión fronte a xornalistas, activistas, consumidores ou competidores. O fenómeno coñécese internacionalmente como SLAPP (Strategic Lawsuit Against Public Participation): demandas cuxo obxectivo real non é gañar nos tribunais, senón disuadir á parte contraria mediante o custo, o tempo e a tensión do litixio.

A Unión Europea empezou a lexislar contra as SLAPP —nunha iniciativa que tamén se coñece como Lei Daphne, en memoria da xornalista maltesa Daphne Caruana, asasinada en 2017 e que foi vítima deste tipo de accións xudiciais— precisamente porque o seu efecto sobre a liberdade de expresión e o xornalismo de interese público é devastador. Pero España non o fixo, malia que o prazo límite acaba o próximo 7 de maio.

O anteproxecto sobre o que se pronunciou a CNMC non aborda este risco de forma específica. E a súa recomendación tampouco o menciona. Que a lei acabe incluíndo ás empresas entre os seus titulares protexidos sen introducir ao mesmo tempo salvagardas reforzadas para a crítica de interese público, o xornalismo de investigación ou a denuncia de prácticas empresariais irregulares é unha posibilidade que ameaza de forma moi concreta o dereito á información.

A proposta da CNMC ten, ademais, outra consecuencia. Consagra legalmente unha asimetría que xa existe na xurisprudencia pero que, ao positivizarse nunha lei orgánica, adquire unha visibilidade e unha rixidez novas.

A liña que traza o dereito español —con respaldo do Tribunal Constitucional e doutrina explícita do Tribunal Supremo— é a seguinte: as persoas xurídicas de dereito privado poden ser titulares do dereito fundamental á honra. As persoas xurídicas de dereito público —ministerios, organismos autónomos, axencias estatais, entes públicos— non.

Uns si, outros non

A razón esgrimida pola xurisprudencia española ten que ver coa propia arquitectura dos dereitos fundamentais. O artigo 18.1 da Constitución protexe a honra como un dereito dos individuos —e, por extensión, das entidades privadas—. Os dereitos fundamentais nacen historicamente como instrumentos de defensa dos cidadáns fronte ao poder público e resultaría contraditorio, consonte a interpretación do Constitucional e do Supremo, que o propio poder público puidese invocar ese dereito como escudo fronte á crítica dos cidadáns.

O Tribunal Supremo díxoo con toda claridade: as persoas xurídicas de dereito público non son titulares do dereito á honra do artigo 18.1 CE. Para elas, o procedente é falar de prestixio institucional, autoridade moral ou dignidade da función, conceptos que poden protexerse por outras vías —responsabilidade civil, tipos penais específicos— pero non a través da invocación directa do dereito fundamental á honra.

As entidades públicas quedarían excluídas dunha protección que si terían os seus equivalentes privados

As consecuencias prácticas desta distinción son rechamantes. Telefónica, que foi empresa pública e hoxe é unha sociedade anónima cotizada, podería acollerse á futura lei de protección da honra. Correos, que segue sendo unha sociedade anónima estatal con capital integramente público, tamén podería acollerse, porque a súa forma xurídica é a dunha sociedade mercantil de dereito privado, aínda que o seu capital pertenza ao Estado. RTVE, en cambio, é un ente público sometido ao dereito público, e por tanto quedaría fóra. Un hospital concertado xestionado por unha empresa privada, dentro. Un hospital universitario de xestión directa, fóra. Iberdrola, dentro. O Ministerio para a Transición Ecolóxica que toma decisións sobre os prezos que pode cobrar Iberdrola, fóra.

O paradoxo ten unha lóxica xurídica interna coherente, pero o seu efecto político é difícil de ignorar. Na práctica, quen máis poder teñen na economía —as grandes corporacións— adquirirían un novo instrumento xurídico para protexer a súa imaxe pública. Quen representa o interese xeral —as institucións democráticas— seguirán excluídos dese instrumento.

É unha ecuación complicada: como protexer a honra das empresas sen crear unha arma legal contra quen as critica, investigan ou denuncian; como consagrar ese dereito sen pechar a brecha que o separa da reputación institucional do Estado; e como evitar que unha lei pensada para protexer as persoas acabe sendo, sobre todo, útil para as corporacións.

O melón está aberto. Agora tócalle ao lexislador decidir que fai con el.