Alemaña, Austria, Dinamarca, Grecia e Países Baixos negocian deportar a Ruanda desde 2027 a homes adultos sos con solicitudes de asilo rexeitadas e ordes de expulsión executables
A política migratoria europea dá un paso definitivo cara á externalización das deportacións fóra das súas fronteiras. Alemaña, Austria, Dinamarca, Grecia e Países Baixos anunciaron este luns o inicio de negociacións con Ruanda para establecer o primeiro centro de retorno no país africano, co obxectivo de comezar os traslados en 2027. A iniciativa permitirá expulsar a persoas que xa non teñen dereito a permanecer en territorio comunitario a un terceiro Estado co que non manteñen necesariamente ningún vínculo, en lugar de devolvelas aos seus países de orixe.
Trátase da primeira concreción do proxecto piloto impulsado en setembro por estes mesmos cinco países. O anuncio produciuse en Viena, tras unha reunión entre representantes dos cinco gobernos europeos e do Executivo ruandés. O chanceler austríaco, o conservador Christian Stocker, cualificou o proxecto como un "cambio de paradigma verdadeiramente histórico na política migratoria" e defendeu que permitirá combater as redes de tráfico de migrantes e aliviar a presión sobre os sistemas de asilo europeos.
"Se o retorno ao país de orixe non é posible, as persoas sen dereito de residencia serán devoltas no futuro a un terceiro país, como por exemplo Ruanda", sinalou Stocker. "Porque debemos ser os donos da nosa propia casa. E isto é válido tanto a nivel nacional como en Europa", subliñou o chanceler, que reclamou acelerar as negociacións para comezar as primeiras deportacións o próximo ano.
A primeira ministra danesa, a socialista Mette Frederiksen, tamén presentou o anuncio como un paso decisivo cara a un novo modelo migratorio. "Para min, hoxe supón un paso crucial cara a un novo sistema migratorio, un sistema que protexa a cohesión das nosas sociedades e responda ás preocupacións dos nosos cidadáns", asegurou durante a comparecencia.
Un proxecto piloto para comezar as deportacións en 2027
Os deportados a Ruanda terán permiso de residencia alí e poderán establecerse nel ou regresar voluntariamente aos seus países
O compromiso político aínda debe traducirse nun acordo definitivo, pero xa se coñecen algúns detalles do seu funcionamento. Segundo informou o Goberno de Países Baixos, durante la primeira fase unicamente se deportará a Ruanda a homes adultos que viaxen sós e que non teñan dereito a permanecer en la Unión Europea, por exemplo porque as súas solicitudes de asilo fosen rexeitadas e teñan unha orde de expulsión executable. Os menores non acompañados quedan excluídos do mecanismo e, no caso neerlandés, terán prioridade persoas procedentes de países da mesma rexión africana que Ruanda.
O primeiro centro tería capacidade para unhas 100 persoas simultaneamente, segundo las últimas informacións de Euronews, pero os gobernos aínda non confirmaron unha cifra definitiva. Cada país aplicará os seus propios criterios de selección. Alemaña, por exemplo, priorizaría a persoas que non colaboren coas autoridades para acreditar a súa identidade e cuxos Estados de orixe se resistan a readmitilas, segundo fontes coñecedoras das negociacións. Frontex, a axencia europea de fronteiras, tampouco participaría inicialmente nos traslados.
As instalacións serán abertas e de carácter temporal. As persoas deportadas recibirán permisos de residencia e terán, segundo os compromisos anunciados, acceso á educación, o mercado laboral, a atención sanitaria e o sistema xudicial ruandés. Tamén poderán regresar voluntariamente aos seus países de orixe ou establecerse en Ruanda. Os cinco gobernos europeos asumirán os custos do proxecto, malia que aínda non se concretou o orzamento nin que recibirá o Executivo ruandés a cambio.
A iniciativa conta ademais co respaldo da Comisión Europea, que este luns celebrou os avances dos cinco gobernos. "Acollemos con satisfacción esta iniciativa e seguimos de cercado os traballos preparatorios dos cinco Estados membro", sinalou o seu portavoz, Markus Lammert, que tamén valorou os esforzos anunciados para garantir o respecto dos dereitos humanos. Bruxelas aclarou que o financiamento destes centros corresponde principalmente aos países participantes, aínda que non descarta estudar posibles contribucións europeas para medidas complementarias.
Ruanda, un destino marcado polas dúbidas sobre os dereitos humanos
A elección de Ruanda recupera un dos antecedentes máis controvertidos da externalización de las políticas migratorias. En 2023, o Tribunal Supremo do Reino Unido declarou ilegal o plan británico para enviar alí a solicitantes de asilo, ao concluír que existía un risco real de que algunhas persoas trasladadas acabasen sendo devoltas a países onde podían sufrir persecución ou malos tratos. Aínda que o novo proxecto europeo presenta diferenzas respecto ao británico, especialmente porque se dirixe a persoas que xa non teñen dereito a permanecer na UE, as garantías de protección no país africano volven situarse no centro do debate.
Human Rights Watch tamén cuestionou o proxecto anunciado este luns. Clémentine de Montjoye, investigadora especializada en Ruanda da organización, advirte de que trasladar a este país a solicitantes de asilo rexeitados supón desprazar fóra de Europa as responsabilidades sobre estas persoas. Ademais, denuncia que financiar este sistema proporcionaría recursos e respaldo político ao Gobierno ruandés, ao que acusa de encarcerar aos seus críticos, apoiar a grupos armados responsables de abusos e cometer violacións graves dos dereitos humanos na veciña República Democrática do Congo.
Pero as críticas non se limitan ao historial de dereitos humanos do país elixido. Chiara Catelli, responsable de incidencia de PICUM, unha rede europea de organizacións que defenden os dereitos dos migrantes en situación irregular, denuncia que "ningún eufemismo pode ocultar a violencia de arrincar ás persoas da vida que estiveron construíndo en Europa e envialas a un país que nin sequera coñecen, sen familia, redes de apoio nin perspectivas reais".
Para a organización, presentar as instalacións como centros de retorno ou mesmo de acollida non modifica as consecuencias dos traslados. "Ningunha salvagarda pode borrar esta violencia", sostén Catelli, que advirte do risco de que as persoas deportadas terminen en situacións de pobreza, explotación ou sexan obxecto de novas expulsións cara a outros países.
PICUM tamén cuestiona a eficacia da medida. Segundo Catelli, moitas das persoas trasladadas intentarán desprazarse de novo para reunirse cos seus familiares e amigos ou abandonar un país no que nunca elixiron vivir, o que podería levalas a recorrer a redes de tráfico ilícito de migrantes, precisamente aquelas que os gobernos europeos aseguran querer combater.
"Este enfoque non resolve nada e só prexudica ás persoas", conclúe Catelli, que reclama abandonar a centralidade das deportacións e investir en políticas que permitan aos migrantes vivir e traballar con certeza e dignidade.
A senda de Trump e as diferenzas co programa de Vox
A iniciativa europea segue unha senda similar á emprendida por Donald Trump nos Estados Unidos. Durante o seu segundo mandato, Washington intensificou as deportacións a terceiros países cos que as persoas expulsadas non manteñen necesariamente vínculos previos. Entre os destinos utilizados figuran varios países africanos, incluída a propia Ruanda, que xa recibiu a migrantes deportados desde territorio estadounidense en 2025.
O proxecto dos cinco gobernos europeos vai mesmo máis aló do que recolle expresamente Vox no seu programa electoral para as eleccións xerais do próximo 29 de novembro. A formación de Santiago Abascal expón no seu punto 13 un plan de "remigración" para facilitar o "retorno aos seus países dos estranxeiros que non contribúan ou vivan de subsidios públicos que non alcanzan aos españois". Tamén propón, no seu punto 12, a "repatriación de quen permaneza en situación ilegal" en España.
Con todo, mentres que o programa da formación ultra fala de devolver migrantes aos seus países, o modelo impulsado por estes cinco gobernos europeos contempla expulsalos a un terceiro Estado co que poden non ter ningunha relación previa, unha posibilidade que Vox non recolle expresamente nesas medidas do seu programa electoral.