A Universidade de Santiago de Compostela (USC) inaugurou este pasado xoves o Espazo Baena na Facultade de Xeografía e Historia, nun lugar situado na antecámara da biblioteca e que rende tributo a Xosé Humberto Baena Alonso, antigo alumno de Filosofía e Letras e militante antifranquista que foi o último executado polo réxime franquista o 27 de setembro de 1975. Unha zona "para a memoria, para o coñecemento e, sobre todo, para a reflexión”, segundo asegurou a reitora, Rocío Crujeiras.
O 'Espazo Baena', en homenaxe ao último fusilado do franquismo, é un lugar "para a memoria, para o coñecemento e, sobre todo, para a reflexión”
Baena Alonso foi estudante no edificio que hoxe alberga a Facultade de Xeografía e Historia, daquela Facultade de Filosofía e Letras. Militante antifranquista, en 1975 foi acusado de asasinato e pertenza ao FRAP nun procedemento militar sumario e condenado á morte, sendo fusilado o 27 de setembro dese mesmo ano, como lembra a USC.
O tribunal que o xulgou e a sentenza ditada foron posteriormente declarados ilegais, ilexítimos e nulos mediante a Declaración de Recoñecemento e Reparación Persoal emitida polo Goberno de España o 16 de xullo de 2025.
No acto deste xoves, presidido pola reitora da USC, o decano da facultade, Antonio Míguez Macho; e Flor Baena e Fernando Baena, irmáns do executado, inaugurouse este espazo de homenaxe que conta cunha placa conmemorativa, varias fotografías do novo e a última carta que escribiu aos seus pais antes da súa execución.
No espazo pode ollarse a última carta que Baena escribiu a seus pais antes da súa execución
Durante a súa intervención, Flor Baena lembrou o seu irmán como un mozo “idealista” e “nobre” que comezou o seu activismo nas propias aulas compostelás, onde foi detido tras unha sentada estudantil que lle carrexou os seus primeiros antecedentes policiais.
Segundo o relato da súa irmá, o destino de Xosé Humberto quedou selado o 1 de maio de 1975. Tras a morte dun traballador a mans da policía nunha manifestación en Vigo, Baena e outros amigos fixeron unha colecta para publicar unha necrolóxica e enviar unha coroa de flores na que puxese "morto pola represión policial".
O feito de que tivesen que deixar os seus números de DNI para publicar o anuncio provocou a súa identificación e a necesidade de fuxir para evitar a detención. Xa en Madrid, Baena foi acusado o asasinato dun policía o 14 de xullo de 1975.
Flor Baena, irmá de Xosé Humberto, insistiu en cualificar o proceso xudicial contra el como unha "farsa"
Flor Baena denunciou que se tratou dunha acusación “imposible”, xa que o día anterior o seu irmán atopábase na fronteira con Portugal. “Era imposible que, cun coche vello, chegase da fronteira a Madrid nese tempo”, subliñou a irmá.
Nesta liña, cualificou o proceso xudicial posterior como unha “farsa”, pois o seu irmán foi xulgado por un tribunal militar que non admitiu probas de balística, nin impresións dixitais, nin o testemuño das testemuñas da defensa. O desenlace foi unha das últimas execucións do franquismo.
Segundo destacou Flor, Xosé Humberto Baena mantivo a súa inocencia ata o final. “Díxonos que, efectivamente, el non fora, pero que non podía falar porque el era unha persoa moi nobre”, detallou.
"Roubado despois de morto"
Pero a represión non terminou co fusilamento de Xosé Humberto, Flor Baena relatou como, cando o corpo estaba a ser trasladado a Vigo nun coche fúnebre, a policía interceptou o vehículo no Porriño para enterralo no cemiterio de Pereiro sós e sen presenza da familia . “A meu pai doeulle moitísimo que, despois de morto, aínda llo roubaron”, lamentou.
Así mesmo, revelou que, tras un intento da familia de reabrir o caso en Madrid xa nos inicios da Transición, a súa casa foi incendiada. O lume destruíu toda a documentación, libros e poemas de Xosé Humberto, no que a familia considera un intento de eliminar calquera proba que puidese demostrar a súa inocencia.
Logo de décadas de loita en tribunais españois, en Estrasburgo e ante a xustiza arxentina, Flor Baena lembrou que o 16 de xullo de 2025 –hai un ano– o Goberno de España declarou finalmente ilegais e nulas as sentenzas ditadas contra o seu irmán. “Deume unha alegría enorme, pero canseime de chorar porque a el xa non lle devolvemos nada”, confesou emocionada.
"Estaba a loitar contra unha ditadura fascista, que era a ditadura franquista. E iso tamén queremos que se entenda e que estea presente nese espazo”
Pola súa banda, a reitora Rosa Crujeiras reafirmou que a USC asume a súa responsabilidade de “preservar a memoria” e transmitir valores democráticos. Destacou que o Espazo Baena “non é un espazo para a nostalxia, é un lugar para a memoria, para o coñecemento e, sobre todo, para a reflexión”.
O decano Antonio Míguez concluíu que o obxectivo é que este sexa un “espazo vivo” e de socialización estudantil, restituíndo simbolicamente a presenza de Baena nas aulas das que foi alumno.
“Xosé Humberto Baena era un militante, era un antifascista. Estaba a loitar contra unha ditadura fascista, que era a ditadura franquista. E iso tamén queremos que se entenda e que estea presente nese espazo”, concluíu o decano.
