O pasado sábado os Estados Unidos e Israel iniciaron un ataque militar contra Irán que case unha semana despois derivou nunha guerra aberta, con réplicas e contrarréplicas que provocaron xa un milleiro de mortes e que afectaron a países de todo o Oriente Medio e mesmo a Chipre. O líder supremo, o aiatolá Alí Khamenei, foi asasinado, pero os bombardeos estadounidenses mataron tamén centos de civís, entre elas máis de 150 nenas dunha escola primaria. En paralelo, a inestabilidade na rexión e o peche o estreito de Ormuz dispararon os prezos internacionais de petróleo e gas natural, abrindo a posibilidade dunha crise enerxética e económica en todo o planeta.

"Estamos a escoitar un ronsel de argumentos que tentan xustificar esta decisión de Trump e de Netanyahu, pero que non debemos tomar por válidos, porque non había unha posibilidade de ataque inminente por parte de Irán"

A agresión militar estadounidense e israelí provocou tamén reaccións políticas e diplomáticas, expoñendo a falta de resposta e a fragmentación da Unión Europea e, ante as críticas do Goberno español e a negativa a permitir o uso das bases de Rota e Morón, tivo como consecuencia a ameaza de Trump de "cortar o comercio" con España.

Falamos con Susana Mangana Porteiro, investigadora e docente na Universidade Deusto de Bilbao e directora da Cátedra Permanente de islam e Mundo árabe da Universidad Católica de Uruguay. Criada en Arrasate (Guipúscoa) pero de ascendencia galega, Mangana colabora co Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional (IGADI).

Por que agora? Por que Israel e Estados Unidos empezan agora esta guerra?

Non podemos saber que pasou pola cabeza do presidente Trump, que eu creo que se deixou influír moito tamén polo seu aliado e amigo Benjamin Netanyahu, para decidir atacar agora. Non podemos descoñecer esa alianza e creo que Netanyahu ten varios intereses. Seguramente calcularon que desta maneira o foco de atención se despraza: Netanyahu é unha persoa que tería que enfrontar cargos á xustiza e hai unha contestación política que creo que non fixo máis que empezar por como xestionou a guerra en Gaza. Ademais, isto afasta a análise internacional do que está a suceder en Gaza e en Cisxordania, onde se intensificou a campaña violenta dos colonos israelís que amparándose no exército están espoliando terras de cultivo dos palestinos, están a desaloxar familias e están reconfigurando e redeseñando o mapa da propia Cisxordania.

"Trump consegue desviar o foco da atención do caso Epstein e do feito de que a súa popularidade minguou nos últimos meses"

É multicausal. Esta é unha das razóns, igual que Trump tamén consegue desviar o foco da atención do caso Epstein e do feito de que a súa popularidade minguou nos últimos meses. Tamén é verdade que se achegan as eleccións do midterm e isto pode ser un búmerang que lle volva á cara, porque así como ás veces el farolea ou presume que vai terminar esta campaña en 3 ou 4 semanas, ninguén o pode saber, porque unha vez que lanzas unha guerra, non sabes como vai terminar.

Hai que entender, primeiro, que isto é unha guerra ilexítima, que non se atén ao dereito internacional. Non se pode apelar por parte nin de Israel nin de Estados Unidos á lexítima defensa porque non había un ataque inminente aos seus intereses vitais. Xa houbo responsables da verificación do programa nuclear iraniano que dixeron que non había razón de alarma para dicir que estaban a reactivar ese programa. Por outra banda, en xuño pasado, coa famosa guerra dos 12 días, díxosenos que xa destruíran a capacidade das centrais nucleares de Irán. Entón, cando nos menten, agora ou entón?

Hai que entender que aquí hai razóns e intereses que responden a unha lóxica estadounidense, pero sobre todo unha lóxica trumpiana, nin sequera do Congreso ao que non solicitou aval. Isto dáche unha idea de como pensa Trump. Trump pensa que el é o monarca, que el é o que ten a capacidade de decidir todo.

"A Trump o que lle interesa é retardar o avance dun imparable xigante asiático como é China. E saben moi ben que bloqueando ou elevando o prezo dos combustibles prexudican tamén á economía chinesa"

Nos últimos dous anos vimos ataques de Israel e Estados Unidos que non ían máis aló duns bombardeos puntuais e que despois eran respondidos de forma moi comedida por Irán, explicitando que non quería unha escalada no conflito. Que é diferente agora? Que cambiou para que esteamos nunha guerra que pode alongarse sen un horizonte claro?

Agora xa non se trata só de atacar intereses iranianos vitais para o programa nuclear, sexan expertos ou científicos ou responsables militares do programa. Estamos a escoitar un ronsel de argumentos que tentan xustificar esta decisión de Trump e de Netanyahu, pero que non debemos tomar por válidos, porque non había unha posibilidade de ataque inminente por parte de Irán.

Irán non pode lanzar unha guerra aberta contra Estados Unidos porque sabe que a perde. Irán está a intensificar a resposta e diseminando a guerra a nivel rexional, involucrando a outros países que ven impactados por eses drons de fabricación persa. Desta maneira está a intensificar o custo da guerra para que haxa unha maior presión dos aliados de Estados Unidos para desescalar a guerra. Se isto vai ocorrer ou non é o que non sabemos, por iso aventurarnos a dicir canto tempo vai durar isto sería unha irresponsabilidade.

"Eu creo que isto se vai a seguir intensificando ata que chegue un momento en que ou se toma a decisión de invadir por terra ou Irán se avén a negociar"

Eu o que creo é que isto se vai a seguir intensificando ata que chegue un momento en que ou se toma a decisión de invadir por terra ou Irán se avén a negociar, porque o organigrama do sistema de poder da República Islámica de Irán entende nese momento que non lle queda outra que negociar con Estados Unidos. Pero por agora non o van facer. Mentres sintan que poden seguir respondendo, golpeando a veciños como Emiratos Árabes Unidos, Qatar, Kuwait ou Omán, elevando ese custo da guerra, mentres poidan seguir bloqueando o Estreito de Ormuz por onde transita o 20% do petróleo mundial e outras mercadorías vitais para a economía mundial e entón golpear os mercados financeiros, non van querer negociar.

Teremos que ver se realmente hai países que poden volver tirar do que é a diplomacia pura e dura que aquí faltou. China importa moitísimo petróleo de Irán e de toda a rexión do Golfo Pérsico e non quere unha guerra prolongada. Pero non podemos esquecer que a Trump lle convén en parte esta guerra porque sobe o prezo do gas natural e do prezo do petróleo que exporta, sobre todo porque a matriz enerxética de Europa cambiou desde o 2022, cando até o 40 ou 50% da enerxía que consumía a Unión Europea viña de Rusia. A partir de entón foron desenganchándose desa enerxía rusa para comprala noutros mercados, entre eles o estadounidense. A Trump o que lle interesa é retardar o avance dun imparable xigante asiático como é China. E saben moi ben que bloqueando ou elevando o prezo dos combustibles prexudican tamén á economía chinesa.

"Trump é un home moi simple, moi ignorante e non escoita razóns. E na súa linguaxe infantil de bos e malos creo que pode cometer erros de cálculo"

Existe unha posibilidade real de que caia o réxime iraniano unicamente con bombardeos aéreos ou cunha rebelión favorecida por estes? Ou para iso sería necesaria unha invasión militar terrestre por parte de Estados Unidos, que evidentemente tería custos moi diferentes para Washington?

Se un escoita a analistas con experiencia militar, sexa da cor política que sexan, dinche que non se pode gañar unha guerra só con bombardeos desde o aire, que hai que pór "botas no terreo". Trump xa está a pensar en armar os kurdos dentro de Irán para que se subleven contra o poder central. Pero Turquía vai aceptar iso? Vai aceptar que haxa faccións kurdas en Irán con armamento sofisticado? Falaron xa cos kurdos ou é outra fantasía de Trump?

Trump é un home moi simple, moi ignorante e non escoita razóns. E na súa linguaxe infantil de bos e malos creo que pode cometer erros de cálculo. Pedíalle á poboación iraniana que se rebelase contra o réxime e tomase por asalto o poder, pero iso é moi fácil dicilo desde a comodidade de Washington. A xente non pode saír á rúa coas mans baleiras a enfrontarse ás forzas de seguridade de Irán que están a loitar hoxe pola súa supervivencia, porque van ser masacrados.

"Os países europeos queren acougar as augas, queren manter certa sintonía e alianza con Estados Unidos, teme enfrontarse a este señor tan belixerante e belicoso na súa linguaxe, pero, doutra banda, non queren acompañar unha guerra que consideran ilexítima"

Como analizas a reacción da Unión Europea e dos países europeos? Parece que a medida que pasan os días, o Reino Unido ou Francia van modificando a súa posición. Crees que Europa pode acabar adoptando unha posición máis firme fronte aos Estados Unidos, como a que está a adoptar España?

Os países europeos queren acougar as augas, queren manter certa sintonía e alianza con Estados Unidos, teme enfrontarse a este señor tan belixerante e belicoso na súa linguaxe, pero, doutra banda, non queren acompañar unha guerra que consideran ilexítima, nin Macron nin Starmer e tampouco España con Sánchez. Porque teñen recordo o que ocorreu hai 23 anos con Iraq, cando se dixeron mentiras e lanzouse unha guerra que desestabilizou Oriente Medio e que descabezou a cúpula de poder de Saddam Hussein pero que demostrou que é máis fácil derrocar un tirano que logo reorganizar un país e moito menos levar a liberdade e a democracia. Temos os exemplos de Afganistán ou Libia.

Eu creo que hai un problema grave dentro da Unión Europea que vai máis aló disto. Os últimos conflitos e guerras desvelaron até que punto hai desunión na UE. Do primeiro que hai que falar é da necesidade urxente que ten a Unión Europea de recuperar músculo diplomático. Delegamos a cuestión de seguridade no amigo e socio que tiñamos alén do Atlántico. E como di Macron, calculamos mal esta política de acougamento con Estados Unidos, que non cre no multilateralismo.

A Unión Europea creouse para evitar novas guerras, por iso agora paréceme tan triste que haxa dúbidas por parte dos nosos diplomáticos nesta cuestión. Hai que exercer maior presión nos órganos multilaterais mentres aínda sigan en activo e non pode ser que nos deixemos todos levar por este lunático que nos está ameazando con tarifas, aranceis, con invadir Grenlandia e agora con deixar o comercio con España porque se está portando mal. Que linguaxe infantil é esta?

"[Pedro Sánchez ]interpreta ben o sentir de moitos españois que entendemos que non se deben facer as cousas así, que a violencia nunca trae paz, a violencia só crea máis violencia"

Como valoras a posición de firmeza adoptada polo presidente Pedro Sánchez, que parece en sintonía co que pensa a maioría da sociedade española sobre este tema?

Eu creo que é moi coherente, creo que interpreta ben o sentir de moitos españois que entendemos que non se deben facer as cousas así, que a violencia nunca trae paz, a violencia só crea máis violencia, aínda que nos custe, hai que negociar. Dicir que o réxime de Irán é reprobable, que é odioso, que é un réxime que oprima á súa poboación, é perfectamente compatible con dicir que non quero ver o país bombardeado por se así podemos liberalos e mentres tanto que morra o que teña que morrer.

Non podemos ser tan ilusos e que haxa oposición en España que polo feito de querer erosionar o poder político de Sánchez ou do PSOE, faga as declaracións que está a facer, para min é algo vergoñento. E isto non ten que ver con esquerdas e dereitas. Por que tiveron que matar esas nenas na escola o sábado? Alguén cre que iso trae paz? Iso trae prosperidade? Cando Feijóo di que Sánchez illa a España, que tipo de aliados quere presentar o supostamente candidato a presidente? Vaime dicir que iso me vai a traer seguridade a min: asasinar nenos? Onde quedou o dereito internacional? Onde quedou a soberanía dos pobos? E onde quedou unha actitude de defender a humanidade, mesmo nas guerras?

Por iso é unha irresponsabilidade dos líderes da oposición en España seguir dicindo que Sánchez está a illar a España, que Sánchez vai en contra do que di a Unión Europea, que non é afín cos aliados. Non, é moi afín e é coherente dicir non a unha guerra que non é nosa, que é ilexítima e que nin os propios iranianos queren, porque cando nos mostran interesadamente imaxes dalgúns iranianos celebrando na diáspora a morte de Khamenei, isto non é extensible ao sentir popular de 77 millóns de persoas. Por sorte xa nas redes empezamos a ler a persoas iranianas que din 'eu son parte da diáspora e non no meu nome digan que estamos todos contentos'.

"Hai un interese na narrativa occidental de dicir que os propios iranianos están contentos e saúdan o que fan Israel e Estados Unidos. Non, iso non é certo (...) Ollo, non choran a morte de Khamenei, senón que o que non queren é ver o seu país bombardeado"

A cidadanía iraniana celebra os ataques?

Hai un interese na narrativa occidental de dicir que os propios iranianos están contentos e saúdan o que fan Israel e Estados Unidos. Non, señor, iso non é certo. Hai unha diáspora iraniana moi rica que vive en Los Ángeles ou en Londres e apoia a figura de Reza Pahleví, o fillo do derrocado Shah, que agora quere constituírse como o representante máximo desa diáspora, pero que é un outsider, un descoñecido para a maioría dos iranianos. Os iranianos non queren saír da ditadura dos aiatolás para entrar no que lembran que foi a ditadura da monarquía dos Pahleví.

Ollo, non choran a morte de Khamenei, senón que o que non queren é ver o seu país bombardeado, non queren ver a súa familia en Irán arrasada por bombas, non queren ver destrución e morte no seu país, non queren caer nun caos que xa saben que se viviu en Libia, en Siria, en Afganistán ou en Iraq. O pobo persa, o pobo iraniano, é moi orgulloso da súa identidade e da súa historia, foron imperio durante séculos, nunca foron ocupados por unha potencia estranxeira.

"Aquí os que teñen que frear a guerra son os que a empezaron, que son Estados Unidos e Israel. Se nun momento ou outro Trump escoita a xenerais seus, se cadra se avén a dicir, 'ben, xa golpeamos duro e xa non representan unha ameaza nuclear' e entón obriga a Israel a calar a boca e a aceptar esa resolución"

A guerra iniciada por Estados Unidos pode modificar o status quo da rexión e, por exemplo, afastar aos aliados que até agora apoiaron as súas accións, como Arabia Saudita ou Emiratos, pero ven tamén prexudicados pola situación creada por Trump e Netanyahu?

No curto prazo non. Son monarquías moi pequenas que necesitan do que eles entenden que é unha protección. Se Europa cre que queda desprotexida, fíxate estes países que cada vez que houbo guerras no Golfo chamaron sempre ao tío Sam. Estes países hoxe non queren desengancharse desta relación. O que sempre temeron Arabia Saudita, Emiratos Árabes, Kuwait, Oman... todos os do Consello de Cooperación do Golfo, que son sete, é a influencia dos ideais da doutrina do imanato xiíta nos xiítas que viven nos seus países. E polo tanto saben que se houbese unha revolta ao estilo do que foi en 1979 a revolución islámica de Irán, o primeiro que voaría é a cabeza do seu monarca. Co cal nunca son aliados de Irán, pero tamén neste momento temen que os arrastren a unha guerra que non quixeron, pero que tampouco estiveron demasiado áxiles á hora de frear.

Aquí os que teñen que frear a guerra son os que a empezaron, que son Estados Unidos e Israel. Se nun momento ou outro Trump escoita a xenerais seus que lle din 'non, mira, xa está, non podemos seguir sostendo isto, porque a menos que metamos soldados no territorio non vas gañar esta guerra', se cadra se avén a dicir, 'ben, xa golpeamos duro e xa non representan unha ameaza nuclear' e entón obrigan a Israel a calar a boca e a aceptar esa resolución. Aí o que van conseguir é certo cambio no estilo e no formato da República Islámica de Irán, pero van continuar os mesmos gobernando, porque non hai unha oposición crible dentro do país, porque acabaron con ela en case cinco décadas.