As innumerables cantigas tradicionais que se cantaban (e aínda cantan) por Galicia adiante chegan aos nosos días grazas a numerosos traballos de recompilación, como o que Antón Santamarina e Dorothé Schubarth plasmaron no imprescindible Cancioneiro Popular Galego. Coplas do pobo, reivindicadas neste 2025 nunha exitosa celebración das Letras Galegas que serviu de homenaxe ás mulleres cantareiras que as conservaron e transmitiron. Pezas que servían para expresar "a alegría de vivir, a gana de festa, o amor e o humor ou a crítica social", como lembraba a escritora e académica Fina Casalderrey. Unha reivindicación do "pasado" pero que tamén "mira para o futuro" porque "o tradicional é moderno", tal e como lembrou o pasado 17 de maio a lingüista Ana Boullón, impulsora da candidatura da poesía popular oral desde a Real Academia Galega (RAG).
Iván Méndez, técnico da RAG, dedicou unha cantiga popular a cada día de 2025 para reflexionar sobre a actualidade nas súas redes sociais
As cantigas contaban o día e día e explicaban, en definitiva, a vida. Centradas nun mundo labrego tan diferente ao actual, esas composicións poéticas populares e anónimas tiraron de estrofas de catro versos e rima par para explicar o cotiá. Con ironía ás veces, de xeito directo outras, pero con música sempre, as coplas serven aínda hoxe para explicar e reflexionar sobre a actualidade.
Así o cre e corrobora Iván Méndez, filólogo e técnico do Seminario de Onomástica da RAG, que desde as súas contas nas redes sociais (@echeoquehai en Instagram ou @ivanmendez.bsky.social en Bluesky) decidiu dedicar unha cantiga a cada un dos días deste 2025 para comentar, fundamentalmente, a actualidade de cada xornada. Letras de hai centos de anos para explicar o século XXI e difundidas a través das pantallas e dos móbiles.
#UnDíaUnhaCantiga reúne nun fío —e tamén a través de stories en Instagram— un resumo de moitas das noticias do ano a través de cantigas que serven de comentario, reflexión ou explicación ás novas elixidas, tirando de crítica, retranca ou denuncia social. Unha iniciativa que naceu, explica Méndez, da súa fascinación e interese por estas pezas xa desde que estudaba a carreira, e coa intención de "transmitir todo ese rico patrimonio cultural, literario, musical e lingüístico dos cancioneiros, das recollidas...".
"Moitos dos textos das cantigas populares, creados en contextos diferentes e moi afastados no tempo, seguen a servirnos para contar o que pasa hoxe"
Mais tamén, explica, para "chamar a atención sobre dous feitos". "O primeiro, que a pesar de estarmos nunhas coordenadas históricas moi diferentes, moitas deses textos, creados en contextos radicalmente diferentes e moi afastados temporalmente, seguen a servirnos para contar as cousas que pasan hoxe", di quen destaca que "a última ocorrencia que lle pasa pola cabeza a Donald Trump pode ser resumida por catro versos en rima asonante creados por alguén no século XIX nun recuncho deste lugar do mundo chamado Galiza". "A nosa literatura tradicional é nosa pero tamén é universal: tratando temas cotiáns servía para falar de todo", reivindica.
"Déixame ir, que vou de présa, que vou abrir unha poza; teño trigo sementado no corazón dunha moza". Con esta cantiga popular comentou Iván Méndez a publicación de Praza.gal na que se informaba de que o ex-presidente da Deputación de Ourense Manuel Baltar se presentara como vítima no seu xuízo no Supremo por conducir a 215 quilómetros por hora un coche oficial. Retranca e libre interpretación.
"A última ocorrencia de Trump pode ser resumida por catro versos en rima asonante creados por alguén no século XIX nun recuncho de Galiza"
Ao día seguinte, o 15 de xaneiro e no mesmo medio, informábase de que Alfonso Rueda viña de asinar con Feijóo manter a política de vivenda que deixou os pisos protexidos en mínimos en Galicia. "O casado casa quere, ao solteiro non lla dan; a filla dun labrador, sabe traballar o pan", reflexionou Iván tirando doutra copla popular.
E así ata final de ano. Comentarios persoais e reflexións en forma de coplas, como a recollida por Xaquín Lorenzo no Cancioneiro da Baixa Limia que serviu para avaliar o resultado das eleccións nos EUA, a vitoria de Trump e o apoio de Elon Musk ao novo presidente, saúdo nazi polo medio incluído: "Mala morte te persiga e te non deixe vivir, e con esta maldición heite de ver a pedir".
O cancioneiro popular serviulle tamén a Iván Méndez para despedir persoeiros ilustres falecidos este ano, como Superpiñeiro ("Oh, morte, tirana morte, eu de ti só teño queixas, quen has levar non levas, quen has de deixar non deixas") ou Giorgio Armani ("Zapateiro é oficio porco, tecelán é merendeiro; heime de casar cun xastre, que gana moito diñeiro"). Mesmo, como deportivista confeso, para reflexionar sobre a sorprendente marcha de Lucas Pérez do club: "Adeus que te me vas desta terra para outra. Coa auga destes meus ollos lavarás a túa roupa".
Méndez tira de cantigas para comentar novas da actualidade, desde a guerra de Gaza ata o xuízo a Baltar, pasando polas subvencións da Xunta aos peregrinos ou o aval a Altri
Ningún acontecemento parece librarse dunha cantiga popular que lle sexa acaída, por moito que fose creada e cantada tantos anos atrás. Ante as críticas do sector hostaleiro á taxa turística que pretendía implantar (e acabou implantando) A Coruña, Méndez tirou de ironía e retranca: "Vente sentar ao meu lado: ti nunha pedra, eu na outra; así choraremos xuntos, a nosa fortuna é pouca". Tamén cando Praza.gal puxo cifras ás subvencións aos peregrinos por parte da Xunta, que paga a metade de cada aloxamento nos seus 75 albergues. "Meu santo Apóstol Santiago este ano aló non vou; pola falta do diñeiro moita xente se quedou", dicía a copla popular.
Sobre as tres consultas que a liña antiocupación pagada pola Xunta recibiu nun ano, o técnico da RAG tirou da tradición oral de Cerceda: Debaixo da oliveira nin chove, nin cae orballo. Amor, se queres ser meu, non me des moito traballo. E non aforrou críticas tras coñecerse a luz verde ambiental da Xunta ao proxecto de Altri, tirando dunha peza recollida no Cancioneiro Popular Gallego de Pérez Ballesteros: "Anda ti, falso e refalso, falso che volvo dicir: o día que me vendeches, canto che deron por min? "
A proposta de Feijóo de "selar as fronteiras á inmigración ilegal" (Moito se engana quen xulga os homes pola presenza: hai uns corpos ben grandes cunhas almas tan pequenas!) ou a ruptura definitiva e total entre Podemos e Sumar (Cambiáchesme a min por outro, fixeches ben, que escolleches. Co tempo ti o verás, se gañaches ou perdeches) serviron tamén para analizar a actualidade a través das cantigas.
Como non, tamén o xenocidio de Gaza foi protagonista, ben para sinalar a Trump e Netanyahu ("Mala chispa te (vos) coma, mala chispa te (vos) de, mala chispa te (vos) trague ai, ei, e!"), para condenar os milleiros de asasinatos en Palestina ("Anque tocan as campás, non tocan polos que morren, tocan polos que están vivos para que deles se acorden") ou para criticar que a Xunta recibise o embaixador de Israel en plena masacre: "Debaixo da miña cama teño un niñiño de lebre. E ti debaixo da túa tes o demo que te leve".
Cando a Xunta dixo que soubera pola prensa dos bidóns nucleares que están ciscados hai décadas fronte á costa galega, Iván Méndez celebrou con ironía, a través dunha copla recollida en Literatura popular de Galicia, de Saco y Arce: "Felices os que se deitan, sen ansias en que pensar! Érguense porque espertan e saben que han de almorzar". Tamén cando o PP admitiu que contactou con varios Estados da UE para que rexeitasen a oficialidade do galego na UE: "Mermura, mermuradora mermurar é sempre ruín-e. Eu sempre fun mermurada de quen é menos que min-e".
A Xunta dixo saber pola prensa dos bidóns nucleares de hai décadas. "Felices os que se deitan, sen ansias en que pensar! Érguense porque espertan e saben que han de almorzar", responde Méndez
Mesmo a nova que desvelou que a xornalista que comeu con Mazón o día da DINA chamouno ese día para pedirlle que non a involucrase ten unha cantiga que semella feita a medida: "Non quero que me confeses, nin confesarte pretendo; quero que de min t'apartes, pois é o honor canto teño".
A polémica sobre os gastos do PP de Noia con fondos públicos en bares e restaurantes serviu tamén para a ironía ("Os de Noia son borrachos, os de Muros aloqueiros, de Fisterra son mouros, e os do Son son bucheiros"), ao igual que a dimisión de Carlos Mazón (O burro morreu, requichou os dentes, e díxolle adiós a todos os presentes) ou o confinamento das galiñas pola gripe aviaria (E o galo canta, e a galiña chora, polos pitiños que dormen fóra).
Denuncia social
Vai, vai, que te leve o demo; vai, vai, que te vai levar; vai, vai, que te leve o demo; e que non volvas xamais, expresou no 50º cabodano do ditador Franco Iván Méndez, que reflexionou tamén cunha cantiga tras ler a nova de Praza.gal na que se detallaba que en 1.565 aldeas galegas só viven maiores de 65 anos. "Moitas vilas ten Galiza, moitas máis puidera ter, se os seus fillos non se foran, a Cuba para morrer", di a copla na que a illa caribeña é agora calquera cidade galega.
Porque as cantigas populares serven tamén de denuncia social. "Os homes fan coas mulleres toda clás de canalladas e anque elas sean boas chámanlle ás coitadas parvas", publicou Iván Méndez polo 25-N, Día Internacional da Eliminación da Violencia contra a Muller. E, por suposto, son sabedoría popular para o día despois da Lotaría de Nadal: "O traballo non me importa con tal de que salú teña, pois con salú hai fortuna e érguese un sen pena".
Varios dos obxectivos de Iván Méndez, como o de divulgar todo este rico patrimonio e corroborar que pezas de hai máis dun século serven tamén para explicar o que pasa hoxe, parecen máis que cumpridos. Quedoulle outro que, cre, non logrou. "Quería transmitir a necesidade de renovarmos o noso cancioneiro", lembra.
Méndez cre necesario "renovarmos o noso cancioneiro": "O tempo dirá se seremos capaces de perpetuar o legado que chegou a nós"
"Durante este ano 2025 foron moitas as especialistas e coñecedoras da nosa música tradicional as que incidiron neste feito: seguirá viva sempre que non repitamos, sempre que sexamos capaces de crear novos ritmos, novas melodías e novas cantigas que conten historias seguindo as chaves e os códigos actuais, con temas e voces actuais", reflexiona quen xa cando estudaba a carreira afondaba nunha literatura popular "que ocupa un papel marxinal nos estudos de filoloxía".
"Hoxe estamos a vivir un dos mellores momentos da música galega. Ducias de asociacións no país están facendo un traballo inmenso de divulgación do noso cancioneiro e da nosa música tradicional, mais tamén hai iniciativas, persoas e grupos que están a explorar novos camiños e que se atreven a innovar e a renovar o noso cancioneiro, que crean novas melodías e compoñen novas letras", lembra Iván Méndez, que cre que "o tempo dirá se seremos capaces de perpetuar o legado que chegou a nós".
"Socialización na que se cantaba todo"
Mentres, segue a afondar en todas esas cantigas recollidas que "transmitían como vivía aquela xente" de hai centos de anos. "Que lle importaba, como actuaba... Calquera tema da súa vida cotiá aparecía alí reflectido: o traballo, o amor, as paixóns, a crítica social e política... E fiquei abraiado porque nós, dous séculos despois, non tiñamos iso: unha socialización na que se cantaba de todo, que todos comprendésemos, citando persoas, ideas e acontecementos que todos coñecíamos. Tiñamos música pero esta deixara de ser unha expresión social", explica.
Quedoulle a idea, na que incidía cada vez que escoitaba un tema dos moitos grupos musicais que reproducen cantigas tradicionais. "Aquela persoa que nunha foliada, nun serán ou onde fose, recitou unha copla hai ducias ou centos de anos para contar algo que sentía nese momento, quedaría pampa se escoitase esa mesma copla nun escenario, nun contexto totalmente diferente", di.
O seu traballo investigador na RAG fai que Iván Méndez teña que se "mergullar nos cancioneiros tradicionais para buscar a solución a algún enigma toponímico". Foi así como comezou a darlle forma á idea que acabou desenvolvendo como fío de todo un ano nas súas redes sociais. Un resumo da vida e da actualidade en cantigas. En pezas escritas hai moitos anos. "Ano novo, con ben veñas, como o sol entre as estrelas, os cabritos coas cabras e os años coas ovellas", escribira o día 1 de xaneiro. Vale para este primeiro día de 2026.
